Kinh nghiệm quy hoạch hai bờ sông trong đô thị hiện đại

Trong lịch sử phát triển đô thị, các dòng sông luôn đóng vai trò là nguồn nước, tuyến giao thông và động lực kinh tế quan trọng. Tuy nhiên, cùng với quá trình công nghiệp hóa và gia tăng dân số, nhiều thành phố đã quay lưng với các dòng sông của mình. Những bờ sông từng là trung tâm của đời sống đô thị dần bị chiếm dụng bởi cảng biển, nhà máy, kho bãi, đường cao tốc và các công trình hạ tầng.

Từ cuối thế kỷ XX, xu hướng quy hoạch đô thị trên thế giới bắt đầu thay đổi. Thay vì coi dòng sông chảy qua nội đô chỉ là hạ tầng giao thông hay công trình thủy lợi, nhiều thành phố chuyển sang cách tiếp cận mới, đặt con người và không gian công cộng vào trung tâm. Trong quá trình đó, Seoul, Thượng Hải và Paris nổi lên như ba điển hình thành công về tái thiết và khai thác không gian hai bờ sông.

Seoul: Biến sông Hàn thành trục không gian công cộng

Sông Hàn từ lâu được xem là biểu tượng của Seoul và là một trong những yếu tố quan trọng góp phần tạo nên diện mạo của thủ đô Hàn Quốc. Trong giai đoạn tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ từ những năm 1960 đến 1980, ưu tiên hàng đầu của Seoul là phát triển hạ tầng và mở rộng không gian đô thị. Hai bên bờ sông Hàn xuất hiện hàng loạt tuyến đường cao tốc, khu dân cư mới và các công trình phục vụ tăng trưởng kinh tế.

Tuy nhiên, khi chất lượng sống trở thành yêu cầu ngày càng quan trọng, chính quyền Seoul bắt đầu điều chỉnh chiến lược phát triển. Một trong những dấu mốc đáng chú ý là Chương trình "Phục hưng sông Hàn", được triển khai nhằm đưa sông Hàn trở thành trung tâm của đời sống đô thị thay vì chỉ đóng vai trò hành lang giao thông. Theo quy hoạch này, hàng loạt công viên ven sông được xây dựng dọc hai bờ. Các khu vực trước đây chủ yếu phục vụ giao thông được chuyển đổi thành không gian dành cho người đi bộ, xe đạp, thể thao và các hoạt động văn hóa cộng đồng.

Ngày nay, hệ thống công viên ven sông Hàn trải dài hàng chục kilomet, kết nối nhiều quận của Seoul. Người dân có thể tiếp cận bờ sông từ hầu hết các khu vực trong thành phố thông qua mạng lưới giao thông công cộng và các tuyến đường đi bộ. Bên cạnh chức năng giải trí, sông Hàn còn được tích hợp vào chiến lược phát triển bền vững của Seoul. Các dự án cải thiện chất lượng nước, mở rộng không gian xanh và bảo tồn hệ sinh thái ven sông được triển khai song song với các dự án phát triển đô thị.

Theo nhiều nghiên cứu quốc tế, thành công lớn nhất của Seoul là ở khả năng biến sông Hàn thành một phần trong đời sống hằng ngày của người dân Hàn Quốc. Dòng sông trở thành không gian công cộng có giá trị xã hội và văn hóa.

Thượng Hải: Không gian mở ven sông Hoàng Phố

Nếu Seoul tập trung vào phát triển công viên và không gian công cộng thì Thượng Hải lại nổi bật với quá trình tái thiết quy mô lớn các khu công nghiệp ven sông. Sông Hoàng Phố là trục phát triển quan trọng nhất của thành phố lớn nhất Trung Quốc. Trong nhiều thập kỷ, khu vực hai bên bờ sông tập trung dày đặc cảng biển, nhà máy, kho bãi và cơ sở logistics...

Mô hình này đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế của Thượng Hải nhưng đồng thời cũng khiến phần lớn người dân không thể tiếp cận trực tiếp với dòng sông. Bước ngoặt xuất hiện khi chính quyền thành phố triển khai chương trình tái thiết toàn diện hành lang sông Hoàng Phố. Nhiều cơ sở công nghiệp được di dời khỏi khu vực trung tâm, nhường chỗ cho các dự án công viên, đường đi bộ, không gian văn hóa và các công trình công cộng.

Một trong những dự án tiêu biểu là West Bund - khu vực từng là bến cảng và đất công nghiệp ven sông, nay trở thành trung tâm văn hóa và nghệ thuật mới của thành phố. Các nhà quy hoạch Thượng Hải theo đuổi mục tiêu được mô tả là "trả lại dòng sông cho người dân". Hàng chục kilomet bờ sông được mở cửa, kết nối bằng hệ thống đường đi bộ và đường dành cho xe đạp liên tục.

Khác với nhiều dự án chỉ tập trung vào cảnh quan, Thượng Hải lựa chọn mô hình phát triển tích hợp. Ven sông Hoàng Phố không chỉ có công viên mà còn xuất hiện các bảo tàng, trung tâm triển lãm, khu thương mại, khu tài chính và các không gian sáng tạo. Cách tiếp cận này giúp khu vực ven sông vừa là không gian công cộng vừa là động lực tăng trưởng kinh tế mới của thành phố. Quy hoạch ven sông Hoàng Phố được đánh giá là một trong những dự án tái thiết bờ sông lớn nhất thế giới, khi cho thấy việc chuyển đổi đất công nghiệp ven sông có thể tạo ra giá trị kinh tế rất lớn nếu được quy hoạch đồng bộ và dài hạn.

Paris: Trả lại sông Seine cho người dân

Trong nhiều thập kỷ sau Chiến tranh thế giới thứ hai, một phần đáng kể bờ sông Seine được sử dụng cho giao thông ô tô. Các tuyến đường ven sông trở thành hành lang vận tải quan trọng của thủ đô nước Pháp.

Tuy nhiên, từ cuối thế kỷ XX, chính quyền Paris từng bước thay đổi quan điểm phát triển đô thị. Thay vì ưu tiên xe cơ giới, thành phố chuyển sang mô hình lấy người đi bộ làm trung tâm. Một trong những quyết định mang tính bước ngoặt là đóng cửa nhiều đoạn đường ven sông đối với ô tô và chuyển đổi thành không gian công cộng.

Dự án "Paris Plages" là ví dụ điển hình. Mỗi mùa hè, một phần bờ sông Seine được biến thành khu vực vui chơi, nghỉ ngơi và sinh hoạt cộng đồng với bãi cát nhân tạo, không gian thể thao và các hoạt động văn hóa. Bên cạnh đó, thành phố còn mở rộng mạng lưới đường đi bộ và xe đạp dọc hai bờ sông. Những khu vực từng bị xe cộ chiếm dụng được chuyển thành quảng trường, công viên và không gian sinh hoạt công cộng.

Các tổ chức quốc tế như C40 Cities đánh giá đây là một trong những chương trình chuyển đổi không gian đô thị thành công nhất châu Âu. Không chỉ cải thiện chất lượng môi trường và giảm khí thải, dự án còn giúp gia tăng đáng kể khả năng tiếp cận của người dân với dòng sông. Việc mở rộng không gian công cộng ven sông được xem là giải pháp bảo tồn giá trị lịch sử đồng thời nâng cao chất lượng sống cho cư dân.

Mặc dù được triển khai trong các bối cảnh khác nhau, kinh nghiệm từ Seoul, Thượng Hải và Paris cho thấy một số nguyên tắc chung trong quy hoạch hai bờ sông đô thị: đó là dòng sông được xem là tài sản công cộng chứ không chỉ là không gian phục vụ giao thông hoặc sản xuất. Mọi dự án quy hoạch đều hướng tới việc gia tăng khả năng tiếp cận của người dân với mặt nước.