Lễ hội Am Chúa: Tôn vinh tín ngưỡng thờ Mẫu

Lễ hội Am Chúa

Lễ hội Am Chúa không đơn thuần là một hoạt động tín ngưỡng thường niên, mà còn là không gian thiêng liêng để người dân xứ trầm hương tưởng nhớ công đức của Bà Mẹ Xứ Sở, đồng thời tôn vinh sức sống mãnh liệt của bản sắc văn hóa truyền thống giữa nhịp sống đương đại.

Nơi khởi nguồn huyền thoại Mẹ Xứ Sở

Để hiểu trọn vẹn giá trị của Lễ hội Am Chúa, ta phải tìm về cội nguồn không gian đã nuôi dưỡng nó. Di tích lịch sử - văn hóa Am Chúa tọa lạc uy nghi trên núi Đại An (thuộc xã Diên Điền, Tỉnh Khánh Hòa). Nơi đây không chỉ là một quần thể kiến trúc cổ kính bao gồm cổng tam quan, bái đường và chính điện, mà còn là khởi điểm của một "trục không gian thiêng" bao trùm toàn tỉnh Khánh Hòa.

Theo truyền thuyết dân gian, núi Đại An chính là nơi Thánh Mẫu Thiên Y A Na (tức Nữ thần Po Inư Nagar của người Chăm cổ) đã giáng trần trong hình hài một trái dưa hấu. Tại đây, bà đã hóa thân, hiển linh và truyền dạy cho dân chúng cách trồng lúa, dệt vải, làm ăn sinh sống và đặt ra các nghi lễ văn hóa. Chính vì vậy, Lễ hội Am Chúa mang một ý nghĩa vô cùng đặc biệt - đó là lễ hội tri ân cội nguồn, tri ân người Mẹ vĩ đại đã chở che và tạo dựng nên hình hài xứ sở.

Minh chứng cho sức sống lịch sử ấy, di tích Am Chúa hiện vẫn còn lưu giữ vẹn nguyên nhiều đạo sắc phong quý giá từ triều đình nhà Nguyễn. Năm 1999, quần thể tâm linh này đã vinh dự được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.

Rực rỡ sắc màu diễn xướng dân gian

Năm nay, Lễ hội Am Chúa diễn ra từ ngày 17/4 đến ngày 19/4/2026 (tức từ mùng 1 đến mùng 3 tháng 3 Âm lịch). Xuyên suốt ba ngày hội, di tích núi Đại An được khoác lên mình một bầu không khí trang nghiêm nhưng cũng không kém phần rực rỡ, náo nhiệt.

Phần "lễ" được thực hiện theo đúng các quy chuẩn truyền thống và điển chế cổ xưa, bao gồm: lễ dâng hương, dâng hoa của các đoàn đại biểu và khách thập phương, lễ tế cổ truyền, và nghi thức khai sắc Thánh Mẫu. Dưới sự chỉ đạo sát sao của chính quyền địa phương, các nghi thức này luôn được đảm bảo diễn ra trang nghiêm, thành kính, tuyệt đối không phô trương hay hình thức.

Đặc sắc nhất và cũng là linh hồn của Lễ hội Am Chúa chính là phần "hội" với không gian thực hành tín ngưỡng vô cùng sinh động. Bước vào bái điện, du khách sẽ được đắm chìm trong không gian của nghệ thuật hát văn và múa bóng (múa dâng bông). Các vũ công đội lồng đèn, khay lộc, uyển chuyển theo nhịp trống, điệu đàn; hòa cùng lời ca trau chuốt của các cung văn kể lại sự tích giáng trần của Thánh Mẫu. Những điệu múa, lời ca ấy không chỉ là nhịp cầu giao tiếp giữa thế giới thực và cõi thiêng, mà còn là một kho tàng nghệ thuật diễn xướng dân gian vô giá đang được các nghệ nhân địa phương miệt mài gìn giữ.

Tầm nhìn chiến lược từ cơ quan quản lý văn hóa

Trước thực trạng một số di sản diễn xướng dân gian ở nhiều nơi đang đứng trước nguy cơ phai nhạt bản sắc hoặc bị thương mại hóa, ngành văn hóa tỉnh Khánh Hòa đã có những định hướng vô cùng rõ nét đối với Lễ hội Am Chúa.

Trao đổi về vấn đề này, ông Lê Văn Hoa - Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Khánh Hòa, khẳng định: "Quan điểm xuyên suốt của Sở là bảo tồn di sản phải dựa vào chính cộng đồng - những chủ thể sáng tạo và thực hành văn hóa. Đối với nghệ thuật hát văn, múa bóng tại Lễ hội Am Chúa, chúng tôi chỉ đạo Ban quản lý di tích tăng cường công tác giám sát, hướng dẫn các câu lạc bộ, các điện thờ thực hành đúng chuẩn mực, nghi thức cổ truyền. Kiên quyết không để xảy ra tình trạng 'sân khấu hóa' quá đà làm mất đi tính thiêng liêng nguyên bản, hay lợi dụng không gian tín ngưỡng để thương mại hóa trục lợi. Du lịch là để quảng bá di sản, nhưng sự nguyên hợp và tính linh thiêng của văn hóa tâm linh mới là gốc rễ phải được giữ gìn."

Khát vọng vươn tầm Di sản Quốc gia

Lễ hội Am Chúa vượt lên trên một hoạt động tín ngưỡng thuần túy để trở thành biểu tượng rực rỡ của sự giao thoa văn hóa Việt - Chăm. Nó đóng vai trò như một sợi dây vô hình thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng, bất kể thành phần, dân tộc hay tín ngưỡng. Trong tâm thức của hàng vạn người dân từ miền núi đến đồng bằng duyên hải, Thiên Y A Na mãi là vị Phúc thần tối cao bảo trợ cho sự bình an và thịnh vượng.

Với ý nghĩa to lớn đó, ngành văn hóa Khánh Hòa đang dồn tâm huyết để nâng tầm giá trị di sản. Chia sẻ về lộ trình sắp tới, ông Lê Văn Hoa cho biết thêm: "Hiện nay, Sở đang phối hợp chặt chẽ với các chuyên gia, nhà nghiên cứu và chính quyền các địa phương khẩn trương hoàn thiện hồ sơ khoa học đề nghị Bộ VHTTDL ghi danh “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na tại tỉnh Khánh Hòa” vào Danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia. Nếu được công nhận, đây không chỉ là sự vinh danh xứng đáng cho vùng đất và con người xứ Trầm, mà còn tạo ra cơ sở pháp lý, khoa học vững chắc để chúng tôi tiếp tục có những chính sách bảo tồn bài bản hơn. Về mặt chiến lược, sự kiện này sẽ góp phần định vị mạnh mẽ thương hiệu du lịch văn hóa tâm linh của Khánh Hòa, tạo thành một hành trình kết nối thiêng liêng từ Núi (Am Chúa) xuống Biển (Tháp Bà)."