Lời hồi đáp dịu dàng trước khủng hoảng khí hậu

Klima Biennale Wien - lễ hội nghệ thuật môi trường mới diễn ra tại Vienna - quy tụ nghệ sĩ, sinh viên nghệ thuật và các nhà tư tưởng từ khắp nơi trên thế giới, cùng chia sẻ tác phẩm, âm nhạc và ý tưởng để khơi gợi một thế giới nơi con người, thực vật và động vật có thể cùng tồn tại và phát triển khi khủng hoảng khí hậu ngày càng nghiêm trọng.

Trong một thế giới bị bao phủ bởi khủng hoảng sinh thái, xã hội và chính trị, Lễ hội nghệ thuật tại Vienna (Áo) mang tên Klima Biennale Wien đang cố gắng khiến con người dừng lại, suy nghĩ và sẵn sàng tưởng tượng về một tương lai tốt đẹp hơn. Lễ hội này do KunstHausWien - bảo tàng “xanh” đầu tiên do Chính phủ Áo công nhận - khởi xướng từ năm 2024.

Trong vài tuần lễ hội, công chúng có thể “đi nghỉ mát” ngay giữa quảng trường Karlsplatz nhộn nhịp: nằm dài trên ghế tắm nắng dưới những tán cọ và dù che, nhâm nhi bia, vùi chân trong cát, trong khi một con cá voi bơm hơi giữa hồ phát ra âm thanh của cá voi lưng gù.

Sự kiện năm nay trải rộng khắp thành Vienna, bao gồm hai triển lãm tại bảo tàng KunstHausWien, 10 tác phẩm nghệ thuật ngoài trời, 10 dự án tái thiết không gian công cộng theo hướng tăng khả năng chống chịu, cùng nhiều triển lãm, buổi biểu diễn, tọa đàm và workshop khác.

Theo ban tổ chức, Klima Biennale Wien 2026 diễn ra từ ngày 9/4 đến 10/5, với hơn 50 địa điểm và khoảng 100 đối tác tham gia trên khắp thành phố Vienna. Sau kỳ tổ chức đầu tiên năm 2024 thu hút hơn 225.000 lượt khách, lễ hội năm nay tiếp tục mở rộng như một “không gian đối thoại” giữa nghệ thuật, khoa học, giáo dục và cộng đồng về tương lai khí hậu.

Trong khuôn khổ chương trình, không gian công cộng mang tên (No) Funny Games: Or How We Learned to Start Caring and Love the Dystopia của nghệ sĩ Margot Pilz đã tái hiện bãi biển của mình trong một bối cảnh hậu biến đổi khí hậu. Một cơn bão đã phá hủy mô hình con thuyền, quật đổ cây cối. Bờ biển ngổn ngang rác nhựa và lưới đánh cá. Gần đó, những “cây cọ giả” do nghệ sĩ Pia Siren tạo nên từ thang nâng xây dựng và bạt nhựa, gợi nhắc đến sự biến mất của các bãi biển khi hàng tỷ tấn cát bị khai thác để sản xuất bê tông, kéo theo lượng phát thải CO₂ khổng lồ.

Tuy Klima Biennale Wien gợi lên viễn cảnh về một thế giới đổ vỡ sau biến đổi khí hậu, nhưng nghệ sĩ Margot Pilz vẫn muốn người xem cảm nhận được hy vọng: “Tôi mong rằng lễ hội sẽ là nơi gieo hy vọng cho giới trẻ và cho tất cả chúng ta”.

Quả thực, những người “tắm biển” ở Karlsplatz vẫn có thể tận hưởng cảm giác gắn kết cộng đồng, thả mình vào không gian tưởng tượng khi âm thanh cá voi vang lên. Họ có thể tham gia các hoạt động của Biennale như hợp xướng thiếu nhi, biểu diễn âm nhạc hay nâng ly chúc mừng nguồn nước sạch có thể bơi được của Vienna. Trong không gian ấy, Pilz kỳ vọng sẽ khơi dậy đối thoại: làm thế nào để thay đổi mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên - và giữa con người với nhau.

“Nghệ thuật có thể mở ra những góc nhìn mới, tạo ra những hình ảnh và câu chuyện đủ mạnh để khiến chúng ta suy nghĩ về những cách sống khác” - bà Gerlinde Riedl, Giám đốc KunstHausWien, nhận định.

Ban tổ chức cho rằng, khủng hoảng khí hậu là vấn đề quá phức tạp để chỉ truyền tải bằng số liệu hay báo cáo khoa học. Vì thế, Biennale muốn biến những điều “khó nhìn thấy” thành trải nghiệm trực tiếp - để công chúng có thể cảm nhận, chạm vào và đối thoại với chúng thông qua nghệ thuật.

Thay vì giới hạn trong bảo tàng, Klima Biennale Wien biến cả thành phố thành một “phòng thí nghiệm” cho những ý tưởng về tương lai bền vững. Quảng trường Karlsplatz trở thành trung tâm của các can thiệp nghệ thuật công cộng, trong khi môi trường sống quen thuộc của đô thị được tái thiết theo hướng tăng khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu - từ sân chơi, quảng trường cho tới cả những trạm xăng cũ được chuyển hóa thành không gian cộng đồng

Trong Lễ hội Klima Biennale Wien 2026, KunstHausWien tổ chức hai triển lãm lớn: Seeds. Reclaiming Roots, Sowing Futures mời 14 nghệ sĩ khám phá mối liên hệ giữa chủ nghĩa thực dân, di cư, tri thức bản địa và đa dạng sinh học; Trong khi đó, I Wish We Had More Time quy tụ 34 nghệ sĩ và nhà khoa học thuộc Viện Sinh thái Queer, với gần 50 tác phẩm kết nối sự mất mát đa dạng sinh học với những mất mát cá nhân.

Một trong những tác phẩm đáng chú ý là của nghệ sĩ Haiwen Yu: bức tượng những con người ôm nhau khóc, trong khi cá bơi trong dòng nước mắt. Tác phẩm gợi nhớ đến việc một quán bar đồng tính nơi họ từng gặp người yêu cũ bị đóng cửa song song với hình ảnh cá hồi mất môi trường sinh sản khi dòng sông bị chặn bởi đập.

Một điểm nhấn khác của Biennale là chương trình giáo dục và khí hậu dành cho thanh thiếu niên. Trẻ em và học sinh Vienna được tham gia workshop, dự án nghệ thuật cộng đồng và hội nghị khí hậu mini cùng nghệ sĩ, nhà khoa học và các tổ chức xã hội. Theo ban tổ chức, việc trao tiếng nói cho thế hệ trẻ chính là một phần quan trọng trong nỗ lực tưởng tượng lại tương lai.

Chủ đề của Klima Biennale Wien năm nay - Unspeakable Worlds (Những thế giới không thể gọi tên) - phản ánh cảm giác vỡ mộng của Giám đốc lễ hội Sithara Pathirana trước chuỗi khủng hoảng dồn dập: từ chính trị đến môi trường và xung đột toàn cầu.

Theo ban tổ chức, những khủng hoảng này cho thấy mặt trái của một hệ thống theo đuổi tăng trưởng vô hạn. Thay vào đó, tương lai cần hướng đến một “kỷ nguyên hậu tăng trưởng” - nơi cân bằng sinh thái song hành với phát triển kinh tế.

Các hoạt động của Klima Biennale Wien - từ hội nghị khí hậu đến các không gian được tái thiết như trạm xăng biến thành trung tâm cộng đồng - đều nhằm thúc đẩy đối thoại và hành động.