Luật Phục hồi, phá sản: Từ "khai tử" đến trao cơ hội hồi sinh

Tạo cơ hội để doanh nghiệp được hồi sinh

Trong nhiều năm qua, khi nhắc đến phá sản, người ta thường nghĩ đến điểm kết của một doanh nghiệp. Nhưng việc lần đầu tiên tại nước ta có một Luật - đặt phục hồi lên trước phá sản, đã thể hiện sự thay đổi trong tư duy xây dựng pháp luật: ưu tiên tạo cơ hội để doanh nghiệp vượt qua khó khăn, chỉ áp dụng thủ tục phá sản khi không còn khả năng phục hồi.

Luật Phục hồi, phá sản 2025, thay thế Luật phá sản 2014 đã chính thức có hiệu lực từ tháng 3 năm nay. Doanh nghiệp, hợp tác xã có nguy cơ mất khả năng thanh toán hoặc đã mất khả năng trả nợ 6 tháng có quyền nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phục hồi. Khi đó, phải nộp kèm theo phương án phục hồi hoạt động kinh doanh; danh sách chủ nợ, người mắc nợ và tài liệu, chứng cứ kèm theo để Tòa án xem xét. Nếu được làm thủ tục phục hồi thì doanh nghiệp có khả năng được khoanh nợ, và có thể được tiếp cận vốn mới để tiếp tục sản xuất kinh doanh theo phương án được hội đồng chủ nợ chấp thuận.

Một trong những điểm mới quan trọng nhất của Luật là xác lập nguyên tắc ưu tiên thủ tục phục hồi, trước khi tiến hành các bước xử lý phá sản. Đây không chỉ là sự thay đổi về trình tự thủ tục pháp lý. Xa hơn, đó là sự thay đổi trong cách nhìn. Thay vì chỉ tập trung xử lý phần "kết" là thanh lý phá sản, pháp luật hướng đến việc giữ lại những gì còn có thể cứu được - từ việc làm của người lao động, chuỗi cung ứng, cho tới giá trị của doanh nghiệp và niềm tin của nhà đầu tư.

Nhà xưởng rộng hơn 20.000 m2. Dây chuyền chế biến xuất khẩu tôm trị giá hàng tỷ đồng. Sau hơn 2 năm tiếp nhận xử lý phá sản cho doanh nghiệp, a Nhí, quản tài viên thực hiện vụ việc cho biết, đây từng là nhà máy xuất khẩu tôm khá lớn ở đồng bằng sông Cửu long, nhưng từ khi bị phá sản, nhiều tài sản bỏ không, bị hư hại đáng kể.

Ông Lê Hoàng Nhí - Quản tài viên, Giám đốc Công ty Quản lý, Thanh lý tài sản Lê Hoàng cho biết: "Trong nhóm thủy sản, trong nhóm liên quan nhà máy, xí nghiệp, vận hành kỹ thuật rất quan trọng. Vì tài sản trên đất và máy móc thiết bị nếu bỏ lâu, để không thì sẽ xuống cấp, mất giá trị, thậm chí hư hỏng".

Điều đáng nói là giá trị của một doanh nghiệp không chỉ nằm ở đất đai, nhà xưởng hay máy móc. Giá trị lớn hơn còn nằm ở thương hiệu, chuỗi cung ứng và đội ngũ lao động. Nếu tuyên bố phá sản, buộc phải công khai thông tin, các đối tác sẽ dừng hợp đồng, doanh nghiệp sẽ mất khả năng thanh toán nhanh hơn. Đó cũng là lý do Luật Phục hồi, phá sản lần này lựa chọn cách tiếp cận khác: can thiệp sớm hơn, tạo cơ hội để doanh nghiệp được tái cơ cấu trước khi đi tới điểm không thể cứu vãn.

Thẩm phán Nguyễn Thị Thùy Dung - Phó Chánh án Tòa án nhân dân TP. Hồ Chí Minh chia sẻ: "Nguyên tắc ưu tiên thủ tục phục hồi trước khi tuyên bố phá sản là một nguyên tắc rất nhân văn, thể hiện quan điểm của Đảng và Nhà nước ta trong việc phát triển kinh tế hiện nay. Thẩm phán, quản tài viên, các doanh nghiệp, ngân hàng và các đối tác thay đổi một cách cơ bản nhận thức về vấn đề phá sản, xóa bỏ quan điểm kỳ thị đối với phá sản. Phá sản không còn là thủ tục "khai tử" doanh nghiệp, mà là một cơ hội để "tái sinh" doanh nghiệp".

Theo quy định mới, Tòa án sẽ hỗ trợ doanh nghiệp và các chủ nợ để các bên đàm phán, tìm tiếng nói chung và tìm ra phương án kinh doanh tốt nhất, giúp doanh nghiệp tái cơ cấu và thu hút được những nguồn vốn mới nhằm khôi phục sản xuất kinh doanh.

Mở cơ chế chuyển nhượng đồng bộ tài sản

Một thay đổi quan trọng khác, là Luật Phục hồi, phá sản 2025 đã bổ sung quy định cho phép chuyển nhượng một phần hoặc toàn bộ doanh nghiệp đang còn khả năng hoạt động, chuyển nhượng đồng bộ tài sản, để tối đa hóa giá trị và duy trì việc làm cho người lao động. Khác biệt so với trước kia là nếu làm thủ tục phá sản, toàn bộ hoạt động kinh doanh sẽ tạm dừng, chờ thanh lý tài sản. Thay đổi này được kỳ vọng sẽ giảm thiểu tổn thất cho các chủ nợ và nhà đầu tư, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp có thể phục hồi, hạn chế tình trạng lãng phí tài sản.

Hơn 20 năm kinh nghiệm, luật sư Quang cho biết, thủ tục phá sản thường kéo dài từ 3-5 năm. Những tài sản thường được thanh lý, đấu giá từng phần, khiến giá trị của các tài sản bị suy giảm, hoặc rất khó tìm được người mua phù hợp.

Luật sư Nguyễn Hưng Quang - Luật sư trưởng Văn phòng Luật sư N.H.Quang và Cộng sự đưa ra ý kiến: "Chẳng hạn như một nhà máy đóng tàu, khi họ bán đồng bộ dây chuyền đóng tàu của họ, họ có thể bán từ nhà xưởng, ụ máy, máy đúc, máy hàn được thiết kế phù hợp với nhà xưởng của nhà máy đóng tàu đó, giá trị sẽ cao hơn thay vì họ phải bán từng thiết bị. Nếu bán từng thiết bị, đi lắp đặt ở các nhà máy khác dẫn đến giá trị có thể không bằng. Đó là lợi ích mà các luật phá sản trước chưa tạo điều kiện".

Khác biệt tưởng như chỉ là một thủ tục. Nhưng lại có thể quyết định giá trị thu hồi của cả doanh nghiệp. Bởi một dây chuyền sản xuất đang vận hành luôn có giá trị lớn hơn rất nhiều so với việc tháo rời từng thiết bị để bán.

Ông Moon Youngso - Tổng Giám đốc Công ty Mua bán nợ Welcome cho biết: "Đây thực sự là thay đổi pháp lý có ý nghĩa. Về bản chất, quy định mới cho phép các doanh nghiệp tìm kiếm sự hỗ trợ trước khi quá muộn, trước khi tài sản bị hao mòn và các lựa chọn biến mất. Đối với những người làm việc trong lĩnh vực giải quyết nợ hằng ngày như chúng tôi, cơ chế can thiệp sớm này sẽ thay đổi mọi thứ, từ cách chúng tôi tiếp cận cho đến xử lý các tài sản bị tổn thất".

Ông Thomas Jacobs - Giám đốc Chương trình Quốc gia tại Việt Nam, Tổ chức Tài chính Quốc tế IFC nhận định: "Luật mới cung cấp một lộ trình có thể dự đoán được, tạo không gian cho các công ty tái cấu trúc và tránh nguy cơ thanh lý tài sản. Các nhà đầu tư cần sự rõ ràng về phương thức tiếp quản các tài sản này, ưu tiên duy trì hoạt động liên tục nhằm tối đa hóa giá trị. Điều này hoàn toàn phù hợp với mục tiêu của Chính phủ trong việc duy trì các hoạt động kinh tế và bảo đảm việc làm".

Luật mới cũng quy định một cách cân bằng giữa mục tiêu phục hồi doanh nghiệp và việc bảo đảm quyền lợi của các chủ nợ. Các chủ nợ vẫn được quyền kiểm soát các rủi ro và có ý kiến trong tất cả các giai đoạn, từ giai đoạn phục hồi cho đến giai đoạn tuyên bố phá sản.

Nhiều tập đoàn lớn trên thế giới đã hồi sinh

Trên thế giới đã có rất nhiều trường hợp doanh nghiệp mất khả năng thanh toán, đứng trước nguy cơ phá sản, nhưng đã được phục hồi và quay trở lại hoạt động. Một trong những vụ phục hồi doanh nghiệp lớn nhất thế giới là tập đoàn General Motors của Mỹ. Năm 2009, giữa khủng hoảng tài chính toàn cầu, General Motors nộp đơn xin bảo hộ phá sản, nhằm tái cấu trúc thay vì đóng cửa. Sau một thời gian, tài sản và hoạt động kinh doanh được chuyển sang công ty mới, các nhà máy vẫn vận hành và phần lớn người lao động tiếp tục làm việc.

Ít người biết rằng, Marvel cũng từng đứng bên bờ vực phá sản năm 1996. Sau quá trình tái cơ cấu và thay đổi mô hình kinh doanh, doanh nghiệp dần phục hồi, mở đường cho sự ra đời của Vũ trụ Điện ảnh Marvel với những bom tấn như Iron Man hay Avengers.

Kinh nghiệm quốc tế trong xử lý phục hồi doanh nghiệp

Nhiều người cho rằng, Luật Phục hồi, phá sản chỉ là câu chuyện của những doanh nghiệp đang gặp khó khăn. Tuy nhiên trên thực tế, ở nhiều quốc gia phát triển, cách một nền kinh tế xử lý doanh nghiệp khi rơi vào khủng hoảng lại chính là một trong những yếu tố để nhà đầu tư đánh giá chất lượng môi trường kinh doanh. Ngân hàng Thế giới sử dụng chỉ số giải quyết phá sản là một trong những tiêu chí đánh giá môi trường kinh doanh để xếp hạng năng lực cạnh tranh của các quốc gia.

Bà Nina Pavlova Mocheva - Cố vấn chính sách cấp cao về Xử lý nợ và phá sản của nhóm Ngân hàng Thế giới chia sẻ: "Những sửa đổi mới nhất trong cơ chế phá sản của Việt Nam đã cập nhật nhiều thông lệ tốt, giúp cải thiện đáng kể việc xử lý nợ xấu và tái cơ cấu doanh nghiệp. Các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu (EU) là ví dụ điển hình khi đồng loạt triển khai các quy trình tái cấu trúc dự phòng, cho phép các doanh nghiệp đang khủng hoảng đạt được thỏa thuận mới với tổ chức tín dụng, cắt giảm chi phí hoặc thu hút đầu tư mới trước khi bị mất khả năng thanh toán. Mục tiêu là hành động sớm để cứu các doanh nghiệp có tiềm năng thay vì để chúng đổ vỡ. Tại Đức, Luật Ổn định và Tái cơ cấu Doanh nghiệp đã xử lý thành công nhiều ca điển hình như nhà cung cấp phụ tùng ô tô Leoni AG, hãng thời trang Gerry Weber …. Nếu các doanh nghiệp Việt Nam áp dụng giải pháp này, có thể phục hồi, giữ được phần lớn lao động và tiếp tục nghĩa vụ trả nợ".

Theo bà Nina Pavlova Mocheva, để thực thi hiệu quả luật phục hồi, phá sản, Việt Nam cần lưu ý một số vấn đề. Bà cho biết: "Tôi thấy quy trình phá sản được thiết kế riêng cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa nhằm giảm bớt thủ tục hành chính và thời gian xử lý, song khâu thực thi sẽ quyết định sự thành công. Kinh nghiệm từ Hàn Quốc là một gợi ý tốt. Các doanh nghiệp tại đây phụ thuộc lớn vào nhà sáng lập, vì vậy động lực chính để họ hợp tác trong quá trình phá sản là việc giữ lại quyền kiểm soát doanh nghiệp. Quan trọng nhất vẫn là hiệu quả thực thi chính sách. Kinh nghiệm quốc tế chứng minh rằng các quốc gia sở hữu đội ngũ thẩm phán chuyên trách về phá sản được đào tạo bài bản, cùng các quản tài viên chuyên sâu về giải cứu và xoay chuyển tình thế doanh nghiệp, mới là những nơi vận hành hiệu quả và đúng mục đích nhất".

Lần đầu tiên, Luật Phục hồi, phá sản của Việt Nam lựa chọn đặt phục hồi lên trước phá sản. Đó không chỉ là thay đổi về kỹ thuật, mà phản ánh một cách tiếp cận mới: Giữ lại doanh nghiệp khi còn có thể, là giữ lại những giá trị tài sản, giữ lại việc làm. Và rộng hơn là giữ lại niềm tin của các nhà đầu tư vào một môi trường kinh doanh ngày càng minh bạch, ổn định và tiệm cận thông lệ quốc tế. Đây cũng là tinh thần xuyên suốt trong nhiều chỉ đạo gần đây của Chính phủ về hoàn thiện thể chế, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, xây dựng một hệ thống pháp luật hiện đại, minh bạch, lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm để khơi thông các nguồn lực cho tăng trưởng.