Mạng xã hội trước áp lực thay đổi cách vận hành

Khi mạng xã hội thay đổi cách vận hành

Meta - công ty mẹ của Facebook và Instagram, đã đồng ý chi trả khoản tiền dàn xếp có tổng giá trị lên tới gần 18 tỷ USD trong các vụ kiện liên quan đến tác động của mạng xã hội đối với trẻ em và thanh thiếu niên tại Mỹ.

18 tỷ USD là một số tiền lớn, nhưng đáng chú ý hơn cả số tiền ấy là cách Meta sẽ phải thay đổi cách vận hành những sản phẩm cốt lõi của mình, hay cụ thể hơn là thay đổi cách vận hành của Facebook và Instagram như thế nào?

Thông qua vụ kiện mang tính bước ngoặt này, giới chức Mỹ cho rằng đã đến lúc các nền tảng mạng xã hội phải chịu trách nhiệm pháp lý nhiều hơn bởi vì: Nếu cha mẹ phải giám sát con, nhà trường phải hạn chế điện thoại, vậy không lẽ các nền tảng lại được phép phủi tay trốn tránh trách nhiệm?

Theo thỏa thuận với các bang của Mỹ, Meta sẽ áp dụng các biện pháp mới với người dùng dưới 18 tuổi tại các địa phương tham gia. Mỗi ngày, người dùng trẻ chỉ có tối đa 2 tiếng đồng hồ cho cả Facebook và Instagram. Đồng thời, từ 0 giờ đến 6 giờ sáng, Meta hạn chế truy cập. Muốn thay đổi các giới hạn này phải có sự đồng ý của phụ huynh.

Cứ sau 15 phút sử dụng liên tục, Facebook và Instagram sẽ nhắc người dùng trẻ về thời gian online. Meta cũng phải tăng cường xác minh độ tuổi và quyền kiểm soát của phụ huynh.

Meta cũng có một điều khoản mang tính "mặc cả". Công ty cam kết trả tiền dàn xếp khoảng 12,7 tỷ USD. Khoảng 5 tỷ USD còn lại chỉ được thanh toán nếu YouTube và TikTok cùng tham gia một khuôn khổ tương tự về giới hạn thời gian, chế độ ban đêm và xác minh độ tuổi.

Điều khoản này phản ánh một thực tế: Nếu chỉ Facebook và Instagram bị giới hạn, người dùng trẻ có thể chuyển sang nền tảng khác. Bởi trong một không gian số liên thông, giới hạn một nền tảng nhưng để các nền tảng khác đứng ngoài có thể khiến biện pháp bảo vệ mất hiệu quả.

Cơ chế hoạt động "gây nghiện" của mạng xã hội

Những ngày qua, khi báo chí đưa tin về vụ kiện này, có một từ khóa rất nổi bật. "Addiction" - tức sự gây nghiện - nghiện mạng xã hội. Vậy cụ thể, các phụ huynh và các chính phủ đang lo ngại điều gì và cái cách mà mạng xã hội vận hành có khả năng ảnh hưởng thế nào tới tâm lý của thanh thiếu niên.

Một cú hích, một bình luận, một thông báo… những tín hiệu nhỏ nhưng đủ khiến người dùng liên tục quay lại mạng xã hội.

Đầu tiên là "đám đông ảo". Lượt thích, bình luận, lượt xem hay người theo dõi tạo cảm giác được chú ý và công nhận, đặc biệt tác động tới thanh thiếu niên khi khả năng tự kiểm soát vẫn đang phát triển.

Tiếp đến là thuật toán và thiết kế không điểm dừng. Nội dung được cá nhân hóa liên tục, cùng cuộn vô hạn, tự động phát và đề xuất nội dung, khiến người dùng dễ lướt mãi mà không nhận ra thời gian. Đây cũng là những tính năng được Ủy ban châu Âu nêu trong kết luận sơ bộ về thiết kế gây nghiện của Facebook và Instagram hồi tháng 7.

Bên cạnh đó, thông báo những "cú kéo" liên tục. Theo Common Sense Media, thanh thiếu niên Mỹ nhận ít nhất 237 thông báo mỗi ngày và tương tác với khoảng 46 thông báo. Vòng lặp ấy ngày càng thường trực khi 36% thanh thiếu niên Mỹ cho biết gần như liên tục sử dụng ít nhất một nền tảng mạng xã hội.

Tại phiên tòa ngày 19/8 vừa qua tại California, Mỹ, cựu giám đốc kỹ thuật Meta Arturo Bejar thừa nhận, văn hóa quản lý của công ty có thể khiến việc bảo vệ trẻ em chưa được ưu tiên. Điều này cho thấy, mạng xã hội không chỉ giữ chân người dùng bằng nội dung, mà bằng chính cách nó được thiết kế.

Các quốc gia siết chặt quản lý mạng xã hội

Cơ chế gây nghiện của các nền tảng mạng xã hội như vậy, nên nhiều quốc gia đã phải đưa ra những biện pháp quyết liệt siết chặt quản lý mạng xã hội.

Tại Australia, từ cuối năm ngoái, Facebook, Instagram, TikTok, YouTube, Snapchat, X và nhiều nền tảng khác phải ngăn người dưới 16 tuổi sở hữu tài khoản. Các nền tảng đã vô hiệu hóa hoặc hạn chế khoảng 4,7 triệu tài khoản trong những tuần đầu thực hiện. Mức phạt tối đa có thể lên tới 54,6 triệu đô la Australia.

Nhiều nước khác cũng đang xem xét hướng đi tương tự. New Zealand và Slovakia đều đề xuất giới hạn mạng xã hội với trẻ dưới 16 tuổi.

Nhưng câu chuyện không chỉ có một chiều. Tại Pháp, Hội đồng Hiến pháp mới đây bác bỏ quy định cấm trẻ dưới 15 tuổi sử dụng mạng xã hội do những lo ngại về quyền riêng tư và cách xác minh tuổi.

Bảo vệ người dùng trẻ trên không gian mạng

Quay trở lại với câu chuyện Meta áp dụng các biện pháp mới hạn chế người dùng trẻ ở một số bang ở Mỹ. Câu hỏi đặt ra là nếu trẻ bị giới hạn trên Facebook và Instagram, sau đó chỉ cần một cú chạm để chuyển sang TikTok, YouTube, hay ở Việt Nam là Threads thì liệu một nền tảng thay đổi có đủ không? Và liệu các quốc gia như Việt Nam có thể đưa ra những biện pháp quản lý mạng xã hội chặt chẽ hơn để bảo vệ giới trẻ?

Ở Việt Nam, hành lang pháp lý đang từng bước được hoàn thiện, từ quản lý người dùng trẻ, bảo vệ dữ liệu cá nhân đến tăng trách nhiệm pháp lý trong môi trường mạng.

Theo Nghị định số 147/2024/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng, với người dùng dưới 16 tuổi, cha, mẹ hoặc người giám hộ đăng ký tài khoản mạng xã hội bằng thông tin của mình, đồng thời có trách nhiệm giám sát, quản lý nội dung trẻ truy cập, đăng tải và chia sẻ.

Mới nhất, Nghị định số 330 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh mạng, có hiệu lực từ ngày 19/8 năm nay, đặt ra các chế tài đối với nhiều hành vi vi phạm trong môi trường mạng, trong đó có các hành vi liên quan đến bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Theo dữ liệu quảng cáo của Meta, cuối năm ngoái, Facebook có thể tiếp cận khoảng 79 triệu người tại Việt Nam, còn Instagram là khoảng 11,7 triệu. Với một quy mô không gian mạng lớn như vậy, trách nhiệm của nền tảng cũng sẽ phải lớn hơn, không còn dừng ở việc kiểm soát nội dung được đăng tải, mà đang mở rộng sang dữ liệu được thu thập, thuật toán được vận hành và chính cách sản phẩm được thiết kế.

Vì thế, với người dùng nhỏ tuổi, câu hỏi không chỉ là các em nhìn thấy gì trên màn hình, mà vấn đề còn là điều gì khiến các em tiếp tục nhìn vào màn hình ấy và ai phải chịu trách nhiệm cho việc thiết kế đó.