'Miễn vé xe buýt chỉ là điều kiện cần'

Đầu tháng 4, TP Hồ Chí Minh công bố một chủ trương gây chú ý trong dư luận: miễn vé xe buýt cho toàn bộ người dân. Đây là bước đi thể hiện tư duy mới trong điều hành đô thị, chuyển cách tiếp cận từ "bán" sang "đầu tư" cho lợi ích công cộng. Trong bối cảnh ùn tắc giao thông ngày càng phức tạp, ô nhiễm môi trường trở thành vấn đề thường trực và chi phí đi lại không ngừng tăng, chủ trương này được kỳ vọng sẽ tạo cú hích cho giao thông công cộng tại TP Hồ Chí Minh.

Nhìn sâu hơn, miễn vé xe buýt không đơn thuần là chính sách hỗ trợ tài chính cho người dân, mà là một công cụ điều chỉnh hành vi xã hội. Mục tiêu cuối cùng không phải là giúp người dân tiết kiệm "vài nghìn đồng" tiền vé, mà là khiến họ sẵn sàng rời bỏ phương tiện cá nhân để chuyển sang phương tiện công cộng.

Trả lời Thời báo VTV, ông Đỗ Diệp Gia Hợp, Phó Trưởng phòng Bảo trì và khai thác công trình giao thông thuộc Sở Xây dựng, cho biết: "Miễn vé xe buýt chỉ là điều kiện cần, chưa phải điều kiện đủ để người dân lựa chọn xe buýt thay cho phương tiện cá nhân".

Bản chất của chủ trương này không nằm ở việc miễn phí, mà nằm ở khả năng tạo ra sự thay đổi bền vững trong thói quen đi lại của người dân.

Hiện nay, TP Hồ Chí Minh có 180 tuyến xe buýt với hơn 2.432 phương tiện đang hoạt động. Về lý thuyết, năng lực vận hành này có thể tiếp nhận mức tăng trưởng hành khách khoảng 20 - 30% nếu chính sách miễn vé được triển khai.

Trên thực tế, nhiều tuyến xe buýt vẫn chưa khai thác hết công suất, đặc biệt ngoài giờ cao điểm. Điều đó cho thấy vấn đề không nằm ở số lượng phương tiện, mà ở mức độ hấp dẫn của dịch vụ.

Thời gian qua, hệ thống vé điện tử được triển khai rộng rãi và dự kiến hoàn thành trên toàn hệ thống vào quý II/2026, mở ra khả năng quản lý hành khách và điều hành linh hoạt hơn. Cùng với đó, 56% đội xe buýt đã sử dụng năng lượng sạch, tạo nền tảng thuận lợi để mở rộng thị phần vận tải công cộng theo hướng thân thiện môi trường.

Thế nhưng, một thực tế không thể phủ nhận là giá vé xe buýt hiện nay vốn đã thấp và được trợ giá, nhưng lượng khách vẫn chưa đạt kỳ vọng. Điều này đặt ra một câu hỏi quan trọng: nếu giá vé không phải rào cản chính, liệu miễn vé có đủ để kéo người dân lên xe buýt?

Không thể phủ nhận miễn vé xe buýt sẽ tạo ra những tác động tích cực rõ rệt. Từ các chương trình miễn vé thí điểm trước đây, Sở Xây dựng ghi nhận lượng hành khách đã tăng từ 20–34%, cho thấy chính sách này có khả năng kích cầu hiệu quả.

Nếu áp dụng trên diện rộng, nhiều người dân có thể chuyển từ xe máy hoặc ô tô cá nhân sang xe buýt, đặc biệt đối với các chuyến đi ngắn và trung bình. Khi đó, lượng phương tiện cá nhân lưu thông sẽ giảm, kéo theo giảm ùn tắc và giảm áp lực lên hạ tầng đô thị.

Quan trọng hơn, lợi ích môi trường là điều không thể xem nhẹ. Với tỷ lệ xe buýt sử dụng năng lượng sạch ngày càng tăng, việc gia tăng thị phần vận tải công cộng sẽ góp phần giảm phát thải khí CO₂, NOx và bụi mịn - những tác nhân chính gây ô nhiễm không khí đô thị.

Nhưng miễn vé không phải "chiếc đũa thần" có thể giải quyết tất cả vấn đề giao thông. Chính sách này chỉ có ý nghĩa khi đi kèm với sự thay đổi thực chất trong chất lượng dịch vụ.

Theo quan điểm của Sở Xây dựng, việc miễn vé phải được triển khai đồng bộ với nhiều giải pháp: nâng cao chất lượng phương tiện, đảm bảo xe chạy đúng giờ, cải thiện thái độ phục vụ và mở rộng hệ thống điểm dừng, nhà chờ tại các khu vực đông dân cư.

Đặc biệt, việc kết nối giữa xe buýt với metro, buýt sông và các phương tiện trung chuyển khác được xem là yếu tố quyết định. Khi hành trình đi lại trở nên thuận tiện và liền mạch, xe buýt mới có thể trở thành lựa chọn thực sự cạnh tranh với phương tiện cá nhân.

Ông Nguyễn Tuấn Anh, Thạc sĩ Chương trình Fulbright Việt Nam, nhận định người dân không từ bỏ xe cá nhân chỉ vì vé xe buýt miễn phí.

"Vé có thể bằng 0, nhưng nếu chờ lâu, xe ít, trạm xa, trung chuyển bất tiện thì người dân vẫn không đi," ông nói.

Để chính sách thành công, các chuyên gia cho rằng thành phố phải đồng thời tăng năng lực vận hành, nâng cấp hạ tầng tiếp cận và hiện đại hóa hệ thống quản lý bằng công nghệ. Bởi lẽ, điều giữ chân hành khách không phải là giá vé, mà là trải nghiệm đi lại thuận tiện và đáng tin cậy.

Theo Sở Xây dựng, mục tiêu của việc miễn vé xe buýt "không phải là con số cụ thể trong ngắn hạn, mà phải tạo ra sự thay đổi bền vững trong thói quen đi lại". Khi số lượng xe máy và ô tô ngày càng tăng, hạ tầng dù mở rộng đến đâu cũng khó đáp ứng.

Chính vì vậy, chủ trương miễn vé xe buýt cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển giao thông công cộng, song song với các biện pháp quản lý phương tiện cá nhân và thúc đẩy thói quen sử dụng phương tiện công cộng.

Miễn vé là bước khởi đầu quan trọng, nhưng không phải là lời giải cuối cùng. Muốn người dân gắn bó với xe buýt, điều cần nhất không phải là tấm vé miễn phí, mà là một hệ thống vận tải đủ tiện lợi, đủ tin cậy và đủ hấp dẫn để trở thành lựa chọn tự nhiên mỗi ngày.