Ngày càng nhiều phụ nữ chọn khoa học: Hành trình phía sau phòng thí nghiệm

PGS.TS Trần Thị Thanh Vân (phải).

Trong bối cảnh khoa học và công nghệ trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế tri thức, hình ảnh những nữ khoa học gia miệt mài trong phòng thí nghiệm, trên giảng đường hay tại các diễn đàn học thuật quốc tế đang dần trở nên quen thuộc hơn tại Việt Nam. Không còn bị xem là lĩnh vực khô khan hay dành riêng cho nam giới, nghiên cứu khoa học ngày nay thu hút ngày càng nhiều phụ nữ trẻ lựa chọn theo đuổi, mang theo những câu chuyện về sự bền bỉ, niềm đam mê tri thức và mong muốn đóng góp cho xã hội.

Hành trình ấy có thể nhìn thấy rõ qua câu chuyện của GS.TS Trần Thị Thanh Vân, giảng viên Khoa Vật lý - Vật lý Kỹ thuật, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia TP.HCM), một trong những nữ giáo sư trẻ tiêu biểu của lĩnh vực vật lý tại Việt Nam. Lựa chọn con đường nghiên cứu từ sớm, chị hoàn thành chương trình tiến sĩ ở nước ngoài trước khi trở về Việt Nam giảng dạy và phát triển các hướng nghiên cứu về vật liệu và vật lý ứng dụng. Quyết định trở về nước trong bối cảnh điều kiện nghiên cứu còn nhiều hạn chế không phải là lựa chọn dễ dàng, song theo chị, khoa học không chỉ là hành trình phát triển cá nhân mà còn là trách nhiệm đóng góp cho cộng đồng học thuật trong nước.

Những năm đầu làm nghiên cứu, chị vừa đảm nhiệm công tác giảng dạy, vừa xây dựng nhóm nghiên cứu và tìm kiếm nguồn tài trợ khoa học. Quá trình đó đòi hỏi sự kiên trì lâu dài trong môi trường học thuật có tính cạnh tranh cao. Theo GS.TS Trần Thị Thanh Vân, phụ nữ theo đuổi khoa học thường phải đối diện với áp lực kép khi vừa duy trì cường độ nghiên cứu dài hạn, vừa cân bằng các vai trò trong đời sống cá nhân. Tuy vậy, chị cho rằng sự kiên nhẫn và khả năng theo đuổi mục tiêu bền bỉ lại trở thành lợi thế giúp nhiều nhà khoa học nữ tạo ra những kết quả nghiên cứu mang chiều sâu. Quan trọng hơn, môi trường khoa học hiện nay đang ngày càng cởi mở, tạo điều kiện để phụ nữ thể hiện năng lực thay vì bị giới hạn bởi định kiến nghề nghiệp.

Không chỉ là câu chuyện của riêng một cá nhân, hành trình của GS.TS Trần Thị Thanh Vân cũng phần nào phản ánh bức tranh rộng hơn về thế hệ phụ nữ đang lựa chọn khoa học như một con đường nghề nghiệp lâu dài. Khi môi trường nghiên cứu ngày càng mở rộng và sự kết nối học thuật quốc tế trở nên mạnh mẽ hơn, nhiều nhà khoa học nữ Việt Nam đang từng bước khẳng định vai trò của mình không chỉ trong phòng thí nghiệm mà còn trong các mạng lưới tri thức toàn cầu.

Trong dòng chảy ấy, góc nhìn từ thế hệ nhà khoa học hoạt động trong môi trường quốc tế tiếp tục cho thấy sự chuyển mình của phụ nữ trong khoa học hiện đại. TS Lê Thái Hà, Giám đốc Điều hành Quỹ VinFuture, nhà kinh tế học nằm trong nhóm 100.000 nhà khoa học có ảnh hưởng nhất thế giới theo xếp hạng của Đại học Stanford, cho rằng hành trình của phụ nữ trong khoa học đã có nhiều thay đổi tích cực trong những năm gần đây. Theo chị, thế hệ nữ nghiên cứu viên hiện nay không chỉ tham gia nghiên cứu chuyên môn mà còn giữ vai trò kết nối tri thức toàn cầu, tham gia hoạch định chính sách khoa học và thúc đẩy các sáng kiến đổi mới sáng tạo.

Dù vậy, những thách thức vẫn tồn tại, đặc biệt là áp lực công bố quốc tế, cạnh tranh học thuật và những giai đoạn quan trọng trong đời sống cá nhân thường trùng với thời điểm phát triển sự nghiệp khoa học. TS Lê Thái Hà cho rằng để phụ nữ có thể theo đuổi nghiên cứu lâu dài, cần xây dựng hệ sinh thái khoa học linh hoạt hơn, với các chính sách hỗ trợ nhà khoa học trẻ, cơ chế đánh giá đa chiều và môi trường học thuật khuyến khích sự đa dạng. Khi được trao cơ hội công bằng, phụ nữ hoàn toàn có thể đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra các ý tưởng khoa học liên ngành nhằm giải quyết những vấn đề toàn cầu.

Từ góc độ chính sách, PGS.TS Lê Bộ Lĩnh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược Kinh tế, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, nhận định xu hướng ngày càng nhiều phụ nữ tham gia nghiên cứu khoa học phản ánh sự chuyển dịch tích cực của xã hội Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới. Khi nền kinh tế chuyển sang mô hình dựa trên đổi mới sáng tạo và tri thức, nguồn nhân lực khoa học không thể thiếu sự đóng góp của phụ nữ - lực lượng chiếm tỷ lệ lớn trong hệ thống giáo dục đại học nhưng trước đây chưa được khai thác hết tiềm năng trong nghiên cứu chuyên sâu.

Theo ông, tạo điều kiện để phụ nữ phát triển sự nghiệp khoa học không chỉ là câu chuyện bình đẳng giới mà còn là yêu cầu của phát triển bền vững. Những chính sách hỗ trợ nghiên cứu, thúc đẩy môi trường học thuật minh bạch và mở rộng cơ hội tham gia các dự án khoa học lớn sẽ góp phần gia tăng sự hiện diện của nữ giới trong các lĩnh vực nghiên cứu mũi nhọn.

Từ câu chuyện của các nhà khoa học nữ hôm nay có thể thấy, con đường nghiên cứu chưa bao giờ dễ dàng nhưng đang dần rộng mở hơn. Khi khoa học không còn bị giới hạn bởi định kiến giới, những lựa chọn nghề nghiệp của phụ nữ cũng trở nên đa dạng, góp phần hình thành một thế hệ nhà khoa học mới, nơi tri thức, đam mê và sự bền bỉ trở thành yếu tố quyết định thay vì giới tính. Sự hiện diện