Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa và album "Xẩm trong cõi đời"- Bền bỉ giữ gìn nghệ thuật Xẩm sống trong đời sống hiện đại

Album gồm 9 bài: Tre xanh (thơ Nguyễn Duy, lồng điệu: Nguyễn Quang Long); các bài xẩm mang lời thơ dân gian như: Một quan là sáu trăm đồng, Vợ chồng cờ bạc và Dạt nước cánh bèo; cùng các sáng tác của nhạc sĩ Nguyễn Quang Long như: Ơn cha nghĩa mẹ, Thăng Long lịch sử oai hùng, Ghen, Tránh xa tệ nạn, và Hà Nội 36 chân tình. Nghệ sĩ Phạm Đình Dũng đảm nhận vai trò Giám đốc âm nhạc của album, phòng thu Kiên Ninh.

Trong album, "Dạt nước cánh bèo" là bài xẩm cổ duy nhất, được Mai Tuyết Hoa đưa vào như một sự kết nối và lời tri ân dành cho người thầy lớn nhất trong cuộc đời nghệ thuật của mình - Nghệ nhân hát xẩm Hà Thị Cầu.

Hầu hết các ca khúc trong album còn lại đều do nhà nghiên cứu âm nhạc, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long sáng tác riêng cho giọng hát xẩm của nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa. Trong số đó, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long đã khai thác và vận dụng điệu hát sai - một lối thể hiện từng được các nghệ nhân xẩm xưa sử dụng, đưa vào hai tác phẩm "Ghen" và "Tránh xa tệ nạn", tạo nên màu sắc vừa cổ truyền, vừa mới mẻ trong không gian âm nhạc của album.

Đây cũng là hai tác phẩm được đánh giá là khai thác triệt để lối hát xẩm mang bản sắc, cá tính riêng của Mai Tuyết Hoa. Đó là lối hát đanh quánh, hồn nhiên.

Theo nữ nghệ sĩ, mỗi bài xẩm trong album đều là một thông điệp riêng mà chị cùng nhạc sĩ Nguyễn Quang Long muốn gửi tới công chúng. Những câu chuyện ấy đều xuất phát từ đời sống gần gũi, phản chiếu những va đập, gập ghềnh của đời người, để từ đó hướng con người trở về cõi thiện. Bởi vậy, dù cuộc sống còn nhiều khó khăn, xẩm như một lời sẻ chia, giúp con người biết lắng nghe, thấu hiểu và nuôi dưỡng lòng biết ơn. Tên gọi "Mai Tuyết Hoa - Xẩm trong cõi đời vol.2" cũng được đặt với tinh thần ấy.

Mai Tuyết Hoa bày tỏ: "Trong album, tôi lựa chọn đan xen cả xẩm cổ và xẩm mới của hôm nay, với mong muốn khán giả khi lắng nghe có thể tìm thấy cảm xúc hướng về nguồn cội từ xẩm cổ, để từ đó lan tỏa tinh thần xẩm trong đời sống đương đại. Tôi hy vọng album mang đến cho công chúng một trải nghiệm trọn vẹn, tươi mới và đầy cảm xúc với xẩm".

Bền bỉ giữ gìn, phát huy nghệ thuật Xẩm sống trong đời sống hiện đại

Hiện nay có nhiều bạn trẻ làm mới xẩm theo tinh thần đương đại, theo nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa đó là một tín hiệu đáng mừng. Nữ nghệ sĩ chia sẻ, mỗi thời đại đều có thị hiếu và nhu cầu thưởng thức riêng, vì thế việc các nghệ sĩ trẻ tìm cách đưa xẩm đến gần hơn với đời sống hôm nay là điều tự nhiên và cần thiết.

"Mỗi người sẽ tìm thấy phong cách phù hợp nhất để trò chuyện với khán giả của mình và tôi tin rằng vẫn có những khán giả yêu xẩm mộc mạc, nguyên bản và giàu chiều sâu truyền thống, yêu xẩm Mai Tuyết Hoa", chị chia sẻ.

Ra mắt album xẩm đầu tiên vào năm 2019, đến năm nay, chị mới ra album thứ 2 với mong muốn vừa gìn giữ nhưng cũng đồng thời phát huy nghệ thuật Xẩm trong đời sống hiện đại.

Chia sẻ về lần đầu hợp tác cùng con trai- nghệ sĩ sáo trúc trẻ Nam Khánh trong album, nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa cho biết ban đầu chị khá băn khoăn trước gợi ý của nhạc sĩ Nguyễn Quang Long. Dù con trai chị đã được nghe xẩm từ khi còn trong bụng mẹ và hiện theo học sáo trúc tại Khoa Nhạc cụ truyền thống (Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam), nhưng trước thị hiếu âm nhạc đương đại của giới trẻ, chị từng lo rằng việc thể hiện xẩm không dễ. "Khi bước vào phòng thu, con trai đã khiến tôi bất ngờ khi thể hiện rất đúng cá tính của người trẻ mà vẫn giữ được tinh thần xẩm. Khi nghe lại bản thu âm, chính bạn ấy cũng cảm thấy hào hứng và tự hào. Với tôi, việc con trai đồng hành trong album không chỉ là một sự hợp tác nghệ thuật, mà còn là niềm hạnh phúc riêng của một người mẹ", nghệ sĩ chia sẻ.

Nhạc sĩ Nguyễn Quang Long là người bạn thân thiết đồng hành với nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa trên hành trình nghệ thuật và đời sống. Sự thấu hiểu bạn giúp nhạc sĩ Nguyễn Quang Long viết xẩm đúng "chất" Mai Tuyết Hoa: từ chất giọng, cá tính nghệ thuật đến những giới hạn và thế mạnh riêng.

Theo nữ nghệ sĩ, mỗi bài xẩm trong album đều là một thông điệp riêng mà chị cùng nhạc sĩ Nguyễn Quang Long muốn gửi tới công chúng. Những câu chuyện ấy đều xuất phát từ đời sống gần gũi, phản chiếu những va đập, gập ghềnh của đời người, để từ đó hướng con người trở về cõi thiện. Bởi vậy, dù cuộc sống còn nhiều khó khăn, xẩm như một lời sẻ chia, giúp con người biết lắng nghe, thấu hiểu và nuôi dưỡng lòng biết ơn. Tên gọi "Mai Tuyết Hoa - Xẩm trong cõi đời vol.2" cũng được đặt với tinh thần ấy.

Mai Tuyết Hoa bày tỏ: "Trong album, tôi lựa chọn đan xen cả xẩm cổ và xẩm mới của hôm nay, với mong muốn khán giả khi lắng nghe có thể tìm thấy cảm xúc hướng về nguồn cội từ xẩm cổ, để từ đó lan tỏa tinh thần xẩm trong đời sống đương đại. Tôi hy vọng album mang đến cho công chúng một trải nghiệm trọn vẹn, tươi mới và đầy cảm xúc với xẩm".

"Trong album, cách hát của tôi cũng có sự thay đổi, ví dụ bài Một quan là sáu trăm đồng hay bài Tránh xa tệ nạn, vẫn là điệu xẩm tàu điện nhưng tôi sẽ hát với tiết tấu nhanh hơn, và điệu xẩm sai cũng được khai thác khá độc đáo trong album lần này. Tôi cũng như nhóm Xẩm Hà Thành đều mong muốn mỗi một sản phẩm xẩm ra đời đều có tính sáng tạo nhất định" - Mai Tuyết Hoa chia sẻ.

Nghệ sĩ Phạm Đình Dũng- Giám đốc âm nhạc của album cho biết, những năm qua nghệ sĩ xẩm Mai Tuyết Hoa khai thác khả năng tiềm ẩn trong giọng hát và phong cách đó là chất đáo để, đanh quánh và vẫn rất đáng yêu mang đậm màu dân gian xưa trong những bài hát cá tính. Trong album, ngoại trừ phần lớn các bài Mai Tuyết Hoa hát cùng các khách mời, thì đều khai thác chất này, nên khi nghe khán giả sẽ thấy một Mai Tuyết Hoa rất khác so với album Xẩm Hà Nội hát cùng các thầy và nghệ sĩ bậc đàn anh hay trong album vol.1 của chị phát hành cách đây 7 năm.

Đặc biệt, trong album có một số bài xẩm về Hà Nội là "Hà Nội 36 chân tình", "Thăng Long lịch sử oai hùng" do nhạc sĩ Nguyễn Quang Long sáng tác. Đây là hai bài xẩm ngợi ca Thăng Long- Hà Nội ngàn năm văn hiến với những cảm xúc tràn đầy tự hào.

Với hát xẩm, tinh thần sử thi và tinh thần kể chuyện diễn tả không gian là một trong những đặc điểm nổi bật. Trong album này, Mai Tuyết Hoa hát 2 bài xẩm đề tài Hà Nội trên tinh thần đó. Đây đều là những bài xẩm đương thời nhưng mang tinh thần hoài cổ nhưng ở hai hướng khai thác khác nhau. Bài "Thăng Long lịch sử oai hùng" giống như một sử thi kể và ghi nhớ công ơn của đức vua Lý Thái Tổ cũng như các vị vua, những bậc tiền nhân hiền tài ở trên mảnh đất rồng bay này. Đồng thời cũng trong bài xẩm có tinh thần dân dã của phố phường, nơi Mai Tuyết Hoa được sinh ra, lớn lên, gắn bó cả cuộc đời mình.

Bài xẩm "Hà Nội 36 chân tình" gồm 3 trường đoạn. Đoạn đầu tiên tác giả Nguyễn Quang Long khai thác ca dao về Hà Nội, từ đoạn 2 và đoạn 3 là lời ca sáng tác của Nguyễn Quang Long. 3 trường đoạn trong một tinh thần chung, một Hà Nội của phố phường tấp nập, trong sự náo động đó luôn có sự bán buôn, người qua lại song vẫn tìm được ở đấy những điều mà mọi người tưởng chừng khó thấy trong giai đoạn hiện nay đó là tình người, là sự mộc mạc, sự chia sẻ của người dân mảnh đất kinh kỳ, từ đó thấy được sự chân tình của con người nơi đây. Con số 36 được sử dụng một mặt tô đậm nét 36 phố phường cổ xưa của Hà Nội, một mặt là con số mang tính ước lệ nhưng không phải ngẫu nhiên, mà là con số quen của truyền thống dân tộc được tác giả khai thác để khắc họa cốt cách con người Hà Nội giữa phố phường phồn hoa.

Những bài xẩm này thể hiện tinh thần tri ân của nghệ nhân Mai Tuyết Hoa cũng tác giả Nguyễn Quang Long và nhóm Xẩm Hà Thành với Hà Nội, nơi mà xẩm có tiếng nói, có vị trí riêng, đặc sắc trong đời sống nghệ thuật đất Thăng Long- Hà Nội.

Bền bỉ giữ gìn, phát huy nghệ thuật Xẩm sống trong đời sống hiện đại

Hiện nay có nhiều bạn trẻ làm mới xẩm theo tinh thần đương đại, theo nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa đó là một tín hiệu đáng mừng. Nữ nghệ sĩ chia sẻ, mỗi thời đại đều có thị hiếu và nhu cầu thưởng thức riêng, vì thế việc các nghệ sĩ trẻ tìm cách đưa xẩm đến gần hơn với đời sống hôm nay là điều tự nhiên và cần thiết. Với chị, việc kiên trì theo đuổi lối xẩm cổ truyền không phải là sự ngại ngần trước cái mới, mà là lựa chọn phù hợp với con đường nghệ thuật và đối tượng khán giả của mình. "Mỗi người sẽ tìm thấy phong cách phù hợp nhất để trò chuyện với khán giả của mình và tôi tin rằng vẫn có những khán giả yêu xẩm mộc mạc, nguyên bản và giàu chiều sâu truyền thống, yêu xẩm Mai Tuyết Hoa".

Có thể thấy, phong cách nghệ thuật của Mai Tuyết Hoa đặc biệt phù hợp với lối hát mang tính cách vừa đanh quánh ở biểu đạt, vừa giữ được nét hồn nhiên và thiện nhân trong tinh thần xẩm. "Mai Tuyết Hoa - Xẩm trong cõi đời vol.2" vì thế không chỉ là một sản phẩm âm nhạc, mà còn là dấu ấn tiếp nối hành trình bền bỉ của chị trong việc lan tỏa nghệ thuật hát xẩm vào đời sống đương đại. Ở album này, khán giả có thể nhận ra rõ hơn một Mai Tuyết Hoa gắn bó với xẩm bằng cá tính riêng, một giọng hát không trộn lẫn, không hòa tan trong đời sống đương đại, hiện đại mà giữ được bản sắc của chính mình.

Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa cho rằng nếu so với cách đây gần 30 năm, có thể thấy rõ xẩm đã được phục hồi và không còn đứng bên bờ mai một như trước. Sau các kỳ Liên hoan hát xẩm, nhiều câu lạc bộ xẩm trên cả nước đã hình thành và duy trì hoạt động, cho thấy xẩm vẫn đang được cộng đồng yêu mến.

Tuy nhiên, Mai Tuyết Hoa cũng thẳng thắn nhìn nhận rằng phần lớn các hoạt động xẩm hiện nay vẫn mang tính tự phát, dựa vào sự tự nguyện và tâm huyết của nghệ sĩ. Công cuộc bảo tồn xẩm vì thế gặp không ít khó khăn. Nhiều năm qua, chị và các thành viên nhóm Xẩm Hà Thành vẫn chủ yếu tự bỏ tâm lực và kinh phí để duy trì các hoạt động. Trong bối cảnh đó, chị cùng các thành viên nhóm trăn trở, liệu các thế hệ học trò có đủ động lực để tiếp tục gắn bó, gìn giữ và phát huy xẩm hay không.

Để xẩm thực sự "sống lại" một cách bền vững và có thể phát triển lâu dài, Mai Tuyết Hoa cho rằng rất cần sự vào cuộc của các cơ quan quản lý văn hóa, với những chính sách và hành động cụ thể, thiết thực dành cho nghệ thuật xẩm - không chỉ ở việc tôn vinh, mà còn ở cơ chế hỗ trợ, đào tạo và tạo không gian diễn xướng ổn định.

Dẫu còn nhiều khó khăn, Mai Tuyết Hoa vẫn bày tỏ niềm tự hào và lòng biết ơn sâu sắc, bởi xẩm đã cho chị những mối nhân duyên đẹp, để từ đó lan tỏa những giá trị nhân văn và tình yêu nghệ thuật truyền thống trong đời sống. Sau album "Mai Tuyết Hoa - Xẩm trong cõi đời vol.2", nghệ sĩ mong có được kinh phí để có thể làm một show riêng "Xẩm - Mai Tuyết Hoa" thời gian tới.

Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa (sinh năm 1976) được coi là truyền nhân xuất sắc của "báu vật nhân văn sống" - cố nghệ nhân hát xẩm Hà Thị Cầu. Chị hiện là Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn và phát huy âm nhạc dân tộc, một trong những nghệ sĩ chủ chốt của nhóm Xẩm Hà thành.

Không sinh ra trong gia đình có truyền thống nghệ thuật nhưng từ nhỏ, Mai Tuyết Hoa đã gắn bó với cây đàn nhị nhờ định hướng của người bố yêu nhạc dân tộc. Năm 8 tuổi, chị thi vào Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội, theo học sơ cấp đàn nhị, sau đó là bậc trung cấp. Dần dần, từ chỗ bị "ép" học, Mai Tuyết Hoa tự giác tập luyện rồi quyết tâm theo học chuyên ngành đàn nhị, Khoa Nhạc cụ truyền thống tại Nhạc viện Hà Nội (nay là Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam).

Năm 1996, khi cộng tác với Viện Âm nhạc (thuộc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam), Mai Tuyết Hoa đảm nhận việc tách lời, ký âm, ghi chép lại các tư liệu âm nhạc cổ. Một lần, giữa những băng đĩa cũ, chị tình cờ nghe được giọng hát của nghệ nhân Hà Thị Cầu. Từng câu hát của bà như "con tằm rút ruột nhả tơ", khiến chị nghe mà không thể dứt ra được.

Năm 1998, chị tìm hiểu sâu hơn về xẩm. Năm 2000, chị về Ninh Bình gặp nghệ nhân Hà Thị Cầu, rồi quyết định ở lại hằng tuần liền để ngấm từng nhịp phách, lối nhả chữ, cách buông câu của bà.

Sau đó, Mai Tuyết Hoa tiếp tục tìm đến các cụ Trùm Nguyên, Thân Đức Chinh-những người hát xẩm nổi tiếng ở phố Khâm Thiên (Hà Nội); tìm gặp nhà nghiên cứu Đặng Hoành Loan, nhạc sĩ Hạnh Nhân, Nghệ sĩ Nhân dân (NSND) Xuân Hoạch, Nghệ sĩ Ưu tú Văn Ty và nhạc sĩ Thao Giang... để lắng nghe, học hỏi. Với chuyên môn đàn nhị được đào tạo chuyên nghiệp, dưới sự dìu dắt của những nghệ nhân, nghệ sĩ gạo cội, Mai Tuyết Hoa bước vào thế giới hát xẩm với tình yêu say đắm và nhanh chóng tiến bộ.

Không muốn xẩm chỉ là ký ức của quá khứ, chị quyết tâm đưa loại hình nghệ thuật này trở lại với đời sống đương đại. Năm 2005, chị cùng GS Phạm Minh Khang, nhạc sĩ Thao Giang, nhạc sĩ Quang Long, NSND Thanh Ngoan... thành lập Trung tâm Phát triển nghệ thuật âm nhạc Việt Nam, thuộc Hội Nhạc sĩ Việt Nam. Chị cùng nhạc sĩ, nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long thành lập nhóm Xẩm Hà Thành, và kể từ đó xẩm được cất lên ở nhiều không gian tại Hà Nội và dần lan tỏa muôn nơi.