Nghiên cứu: Người dùng AI dễ từ bỏ tư duy phản biện

Một nghiên cứu mới cho thấy hiện tượng “đầu hàng nhận thức” đang gia tăng khi người dùng trí tuệ nhân tạo (AI) có xu hướng chấp nhận câu trả lời của hệ thống mà không kiểm tra lại, kể cả khi thông tin sai.

Các nhà nghiên cứu tại Đại học Pennsylvania gọi đây là “cognitive surrender” - trạng thái người dùng gần như không sử dụng tư duy cá nhân mà phụ thuộc vào lập luận do AI tạo ra. Khái niệm này được xem là một dạng nhận thức mới, bên cạnh hai hệ thống tư duy truyền thống gồm tư duy nhanh trực giác và tư duy chậm phân tích.

Trong các thí nghiệm, người tham gia được phép sử dụng chatbot AI, vốn được thiết kế để đưa ra câu trả lời sai khoảng một nửa số lần. Kết quả cho thấy người dùng vẫn chấp nhận câu trả lời của AI với tỷ lệ cao.

Cụ thể, khi AI trả lời đúng, người tham gia tin tưởng tới 93%. Khi AI đưa ra câu trả lời sai, tỷ lệ chấp nhận vẫn ở mức 80%. Tổng thể, người tham gia chấp nhận câu trả lời sai của AI tới 73,2% số trường hợp, trong khi chỉ bác bỏ khoảng 19,7%.

Đáng chú ý, nhóm sử dụng AI có mức độ tự tin vào câu trả lời cao hơn 11,7% so với nhóm không dùng AI, dù hệ thống đưa ra nhiều thông tin sai. Điều này cho thấy AI không chỉ ảnh hưởng đến quyết định mà còn làm tăng cảm giác chắc chắn của người dùng.

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các yếu tố như thời gian và động lực ảnh hưởng lớn đến khả năng phản biện. Khi có phần thưởng hoặc phản hồi ngay lập tức, người tham gia có xu hướng kiểm tra và bác bỏ câu trả lời sai nhiều hơn. Ngược lại, khi bị giới hạn thời gian, khả năng phát hiện sai sót giảm đáng kể.

Các nhà nghiên cứu nhận định người dùng dễ coi các câu trả lời trôi chảy, tự tin của AI là đáng tin cậy, từ đó giảm mức độ kiểm chứng thông tin. Tuy nhiên, mức độ phụ thuộc không đồng đều, khi những người có năng lực tư duy cao ít bị ảnh hưởng hơn.

Dù vậy, nghiên cứu cho rằng việc dựa vào AI không hoàn toàn tiêu cực, bởi nếu hệ thống có độ chính xác cao, hiệu quả quyết định có thể được cải thiện. Tuy nhiên, khi AI mắc lỗi, việc phụ thuộc quá mức có thể dẫn đến sai lầm nghiêm trọng.

Các nhà khoa học cảnh báo hiệu quả của việc sử dụng AI phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng của hệ thống, đồng thời nhấn mạnh người dùng cần duy trì tư duy phản biện thay vì phó mặc hoàn toàn cho máy móc.