Nhận diện tin giả, kiểm chứng thông tin trên không gian số

Mỗi ngày, mạng xã hội đưa đến công chúng hàng loạt thông tin, nhưng không phải thông tin nào cũng đúng sự thật. 

Theo báo cáo Digital 2026 Vietnam từ nền tảng DataReportal phối hợp với công ty công nghệ Meltwater và We Are Social, tỷ lệ người dùng Internet đạt 84,2% dân số và tỷ lệ người dùng mạng xã hội đạt 77,6%. Những con số này cho thấy môi trường số tại Việt Nam đang ngày càng phát triển. Khi lượng thông tin tiếp cận ngày một lớn, việc nâng cao kỹ năng kiểm chứng, biết chọn lọc nguồn tin và không vội chia sẻ những thông tin chưa được xác thực cũng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Trách nhiệm kiểm chứng thông tin trên không gian số

Không gian số càng rộng mở, cơ hội để mỗi người lên tiếng, chia sẻ và kết nối càng lớn, nhưng đi cùng với đó cũng là trách nhiệm với mỗi thông tin được tiếp nhận và lan truyền. Bởi một nút chia sẻ tưởng chừng đơn giản cũng có thể khiến một thông tin chưa được kiểm chứng tiếp cận hàng nghìn, thậm chí hàng triệu người.

Chị Phạm Hà My (TP Hà Nội) chia sẻ: "Trước khi mình tiếp nhận thông tin, mình sẽ phải đọc qua rất nhiều các trang khác nhau, cũng như chờ thông tin từ các báo chính thống, từ các trang của Chính phủ trước khi mình lan truyền".

Để nâng cao khả năng nhận diện và kiểm chứng thông tin, ngày càng có nhiều hoạt động truyền thông, giáo dục được triển khai dưới nhiều hình thức, từ các chương trình tập huấn dành cho sinh viên, đến những nội dung trên báo chí, truyền hình về cảnh báo các thủ đoạn lừa đảo, nhận diện tin giả.

TS. Nguyễn Đồng Anh (Quyền Trưởng khoa Truyền thông và Văn hóa đối ngoại, Học viện Ngoại giao) nhận định: "Đối với nhóm đối tượng công chúng khác nhau, nhưng dành nhiều thời gian ở trên các nền tảng mạng xã hội thì cần phát triển tư duy kiểm chứng. Tôi đánh giá rất cao bản tin mới đây của Ban Thời sự về việc giúp cho mọi người nhận biết được đâu là tin tốt, đâu là tin độc hại, đâu là tin xấu, đâu là tin có thể có một chút sự thật nhưng nhằm mục đích xấu. Những kiến thức đó rất quan trọng".

Bà Nguyễn Thị Khánh Vân (Ủy viên thường trực Hội đồng Lãnh đạo Liên minh Niềm tin số) cho biết: "Ngăn chặn lan truyền thông tin giả và thông tin sai lệch sẽ giúp các em phát triển tư duy phản biện một cách biết chọn lọc thông tin, không bị dẫn dắt bởi những nội dung gây kích động hoặc thao túng về cảm xúc. Về lâu dài, nó còn góp phần xây dựng một môi trường mạng văn minh, an toàn và đáng tin cậy hơn".

Khi sự tỉnh táo trở thành thói quen của mỗi người, những thông tin sai lệch sẽ khó có cơ hội lan rộng. Một môi trường số lành mạnh cũng từ đó được tạo nên, nơi mỗi lượt đọc, mỗi lượt chia sẻ đều đi kèm với sự kiểm chứng và trách nhiệm.

Truyền thông nâng cao nhận thức về phòng, chống tin giả

Để môi trường số lành mạnh thực sự hình thành, mỗi cá nhân cần trang bị một màng lọc thông tin vững chắc. Từ nhu cầu này, chương trình Thật - Giả, Kiểm chứng do Đài Truyền hình Việt Nam phối hợp với Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công An thực hiện nhanh chóng trở thành điểm hẹn tin cậy của khán giả. Không chỉ cảnh báo các thủ đoạn lừa đảo tinh vi, chương trình còn hướng dẫn kỹ năng xác minh thông tin thiết thực. Nhờ đó, một thói quen mới đang dần lan tỏa trong cộng đồng: chậm lại một nhịp để bảo vệ chính mình. Kiểm trước, tin sau.

Là tổ trưởng tổ dân phố, bà Ngoại luôn muốn giúp bà con tránh khỏi những cạm bẫy trên mạng. Từ khi xem chương trình Thật - Giả, Kiểm chứng, bà có thêm thói quen mới. Sau mỗi bản tin, các thủ đoạn lừa đảo vừa cảnh báo, lập tức được bà tóm tắt và gửi ngay vào nhóm chung để nhắc nhở mọi người cùng cảnh giác.

Bà Lê Thị Hồng Ngoại (Tổ trưởng Tổ dân phố số 7, phường Tây Hồ, TP Hà Nội) chia sẻ: "Thật - Giả, Kiểm chứng là một trong những chương trình tôi rất thích. Bởi vì chương trình đã giúp tôi có nhiều bài học quý giá để mình tránh được giả mạo, giả danh. Qua đó, mình có thêm kiến thức, kỹ năng trong việc phòng tránh lừa đảo, những số điện thoại lạ mà mình nghi ngờ thì mình cũng nên tránh, thứ hai là không cung cấp thông tin cá nhân của mình cho người ta biết".

Những bản tin ngắn gọn giúp người cao tuổi nâng cao ý thức cảnh giác, biến sự cẩn trọng thành tấm khiên bảo vệ bản thân trước các luồng thông tin phức tạp mỗi ngày.

Không chỉ giúp người dân nhận diện các chiêu trò lừa đảo hay làm rõ những thông tin sai lệch, Thật - Giả, Kiểm chứng còn hướng tới mục tiêu cốt lõi là bảo vệ cái tốt. Kiểm chứng không phải để nghi ngờ tất cả, mà để cái đúng được lan tỏa mạnh mẽ. Chậm lại một nhịp, "kiểm trước, tin sau" chính là cách để mỗi người đặt niềm tin đúng chỗ, cùng nhau củng cố niềm tin trong toàn xã hội.

Anh Ngô Minh Hiếu (Giám đốc Dự án Chống lừa đảo) cho biết: "Tôi mong rằng Đài Truyền hình Việt Nam sẽ đưa ra những ví dụ thực tiễn để cho người dân biết rằng đây là hình ảnh cắt ghép bằng AI như thế nào và chúng ta kiểm chứng thông qua những kênh chính thống gì, đặc biệt là kênh báo cáo. Đôi khi người dân không biết báo cáo như thế nào, báo cáo ra sao, đôi khi cũng rất đơn giản, họ có thể báo cáo ngay trên nền tảng mà họ đang xem".

Thông qua chương trình, thông điệp kiểm trước, tin sau trở thành cẩm nang thiết thực cho mọi lứa tuổi. Chương trình giúp khán giả rèn luyện phản xạ phân tích sự việc qua 4 yếu tố: nguồn tin, bằng chứng, bối cảnh và động cơ; từ đó làm chủ luồng thông tin, không bị thao túng bởi những nội dung giật gân, sai lệch.

Quy định mới về quy trình xử lý tin giả, tin sai sự thật

Chính phủ vừa ban hành Nghị định số 328/2026/NĐ-CP quy định về phòng chống tin giả, tin sai sự thật. Nghị định quy định cụ thể việc phân loại và quy trình phát hiện, kiểm chứng, gắn nhãn, công bố cảnh báo, ngăn chặn, gỡ bỏ và xử lý tin giả, tin sai sự thật, có hiệu lực từ ngày 5/10/2026.

Nghị định quy định cụ thể việc phân loại tin giả, tin sai sự thật. Theo đó, xét theo độ nguy hại, tin giả, tin sai sự thật được chia thành 2 nhóm.

Nhóm thứ nhất là tin giả, tin sai sự thật gây hậu quả hoặc có nguy cơ gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng. Đây là những thông tin có tác động tiêu cực trên quy mô lớn đến an ninh quốc gia, quốc phòng, đối ngoại, trật tự, an toàn xã hội; xâm hại uy tín của Đảng, Nhà nước; uy tín, danh dự của lãnh đạo cấp cao của Đảng, Nhà nước; hoặc có khả năng gây khủng hoảng truyền thông, kích động bạo loạn, gây hoang mang sâu sắc trong dư luận xã hội.

Nhóm thứ hai là tin giả, tin sai sự thật nguy hại, gồm những thông tin tác động trong phạm vi hẹp, xâm hại trực tiếp đến uy tín, danh dự, nhân phẩm, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân cụ thể.

Nghị định cũng phân loại tin giả, tin sai sự thật theo pháp luật về tiếp cận thông tin, gồm tin giả, tin sai sự thật có chứa thông tin công dân không được tiếp cận; có chứa thông tin công dân được tiếp cận có điều kiện và có chứa thông tin công dân được tiếp cận.

Trên cơ sở phân loại, Nghị định quy định quy trình xử lý tin giả, tin sai sự thật, từ phát hiện, kiểm chứng, xác minh, làm rõ, gắn nhãn, công bố, cảnh báo đến ngăn chặn, gỡ bỏ và áp dụng các hình thức xử lý.