Những mối đe dọa từ loài chuột

Nguy cơ âm thầm

Các nghiên cứu của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho thấy, loài gặm nhấm như chuột có thể mang hàng chục loại vi khuẩn, virus và ký sinh trùng nguy hiểm, lây sang con người thông qua phân, nước tiểu, nước bọt hoặc các loài côn trùng trung gian như bọ chét, ve và mạt… Trong đó, chuột cống, chuột nhắt và chuột đồng là những loài thích nghi mạnh với môi trường đô thị và khu dân cư. Chúng có thể sinh sống trong cống rãnh, kho chứa thực phẩm, chợ dân sinh, bãi rác hoặc các khu vực ngập úng. Chính khả năng thích nghi cao khiến chuột trở thành cầu nối nguy hiểm cho mầm bệnh xâm nhập vào đời sống con người.

Theo CDC, con người có thể bị nhiễm bệnh khi tiếp xúc trực tiếp với loài gặm nhấm hoặc vô tình hít phải bụi chứa phân và nước tiểu khô của chúng trong không gian kín như nhà kho, tầng hầm hoặc khu vực ít thông gió. Giới chuyên gia cảnh báo, nguy cơ lây nhiễm gia tăng mạnh trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, biến đổi khí hậu và thời tiết cực đoan. Các hiện tượng mưa lớn, ngập lụt hoặc nhiệt độ bất thường có thể làm thay đổi quần thể chuột, buộc chúng di chuyển vào khu dân cư và làm tăng khả năng phát tán mầm bệnh.

Một trong những bệnh phổ biến nhất liên quan đến chuột là leptospirosis - bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn leptospira gây ra. Vi khuẩn này tồn tại trong nước tiểu chuột và có thể lây sang người thông qua vết trầy xước trên da hoặc niêm mạc khi tiếp xúc với nước bẩn, bùn đất hoặc thực phẩm nhiễm khuẩn. Bệnh thường xuất hiện sau mưa lũ hoặc tại các khu vực vệ sinh kém, với triệu chứng từ nhẹ như sốt, đau đầu, đau cơ cho tới các biến chứng nặng ở gan, thận và phổi. Nhiều trường hợp nếu không được điều trị kịp thời có thể dẫn tới suy đa tạng.

Ngoài leptospirosis, hantavirus cũng là một trong những mối đe dọa đáng lo ngại. Đây là nhóm virus do chuột mang, có thể gây hội chứng suy hô hấp nghiêm trọng hoặc sốt xuất huyết kèm suy thận ở người. WHO cho biết, hantavirus lây chủ yếu qua tiếp xúc với phân, nước tiểu và nước bọt của chuột nhiễm bệnh.

Trong tháng 5/2026, WHO và CDC đã theo dõi một ổ dịch hantavirus liên quan tới hành khách trên tàu du lịch tại khu vực Nam Mỹ. Dù cơ quan y tế quốc tế khẳng định nguy cơ đại dịch thấp, vụ việc tiếp tục cho thấy khả năng đe dọa của các bệnh có nguồn gốc từ loài gặm nhấm. Các chuyên gia cho biết phần lớn trường hợp lây nhiễm hantavirus xảy ra khi con người dọn dẹp những khu vực kín có chuột sinh sống lâu ngày mà không có biện pháp bảo hộ phù hợp.

Dịch hạch - căn bệnh từng gây ra "Cái chết đen" trong lịch sử nhân loại - cũng có nguồn gốc liên quan tới chuột và bọ chét ký sinh trên chúng. Dù hiện nay, y học hiện đại đã giúp kiểm soát hiệu quả bệnh này, nhiều quốc gia vẫn ghi nhận các ca mắc rải rác hằng năm tại những khu vực tồn tại ổ bệnh tự nhiên.

Bên cạnh đó, chuột còn có thể truyền bệnh salmonella gây ngộ độc thực phẩm, sốt do chuột cắn, virus viêm màng não lympho bào và nhiều loại ký sinh trùng khác.

Thiệt hại không chỉ dừng ở y tế

Ngoài nguy cơ bệnh tật, các loài gặm nhấm còn gây tổn thất lớn về kinh tế và môi trường sống. Chúng phá hoại mùa màng, cắn dây điện, làm hư hại công trình và gây ô nhiễm nguồn thực phẩm. Theo các nghiên cứu quốc tế, chuột có tốc độ sinh sản rất nhanh, khả năng thích nghi mạnh và ngày càng khó kiểm soát tại các đô thị đông dân. Nhiều thành phố lớn trên thế giới ghi nhận tình trạng gia tăng quần thể chuột do lượng rác thải thực phẩm lớn và hệ thống thoát nước phức tạp. Các chuyên gia môi trường cảnh báo việc sử dụng thuốc diệt chuột thiếu kiểm soát còn có thể kéo theo những hệ lụy sinh thái, gây ảnh hưởng tới các loài động vật khác và làm ô nhiễm môi trường.

WHO nhấn mạnh, nhiều bệnh có nguồn gốc động vật đang gia tăng do sự thay đổi trong môi trường sống, khí hậu và quá trình mở rộng đô thị của con người. Trong đó, các loài gặm nhấm được xem là vật chủ quan trọng đối với nhiều mầm bệnh mới nổi. Giới khoa học cho rằng việc kiểm soát loài gặm nhấm như chuột không thể chỉ dựa vào các biện pháp tiêu diệt đơn lẻ mà cần tiếp cận theo mô hình "Một sức khỏe" - kết hợp giữa y tế, môi trường, thú y và quản lý đô thị. Các biện pháp được khuyến cáo gồm duy trì vệ sinh môi trường, xử lý rác thải đúng quy định, bảo quản thực phẩm kín, khơi thông cống rãnh và hạn chế nơi trú ẩn của chuột trong khu dân cư.

CDC Hoa Kỳ còn đưa ra khuyến nghị người dân không nên quét khô hoặc hút bụi trực tiếp tại khu vực có phân chuột vì có thể làm phát tán mầm bệnh vào không khí. Thay vào đó, cần sử dụng dung dịch khử khuẩn, đeo găng tay và khẩu trang khi vệ sinh khu vực nghi có chuột sinh sống. Ngoài ra, việc nâng cao nhận thức cộng đồng cũng đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Nhiều người vẫn xem nhẹ nguy cơ từ chuột và chưa có thói quen xử lý an toàn khi tiếp xúc với chất thải của loài này.

Theo WHO, bảo vệ sức khỏe cộng đồng không chỉ là nhiệm vụ của ngành Y tế mà còn phụ thuộc vào ý thức của từng cá nhân trong việc giữ gìn môi trường sống sạch sẽ, an toàn và hạn chế nguy cơ tiếp xúc với các nguồn lây bệnh từ động vật hoang dã.