Ninh Bình: Hợp tác xã tìm đường vào sâu chuỗi giá trị nông sản

Từ sản xuất đơn lẻ đến tổ chức chuỗi giá trị

Hội thảo khoa học về thực trạng phát triển các HTX nông nghiệp tham gia chuỗi giá trị nông sản tại khu vực đồng bằng sông Hồng diễn ra tại phường Phủ Lý, tỉnh Ninh Bình, đặt ra một vấn đề đang được nhiều HTX quan tâm: làm thế nào để sản phẩm nông nghiệp không chỉ “làm ra được” mà còn bán được với giá trị cao hơn, ổn định hơn?

Đây là bài toán không mới, nhưng trở nên cấp thiết trong bối cảnh yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn sản xuất và khả năng đáp ứng thị trường ngày càng cao.

Tại hội thảo, đại diện các cơ quan Trung ương, Liên minh HTX các tỉnh, thành phố khu vực đồng bằng sông Hồng cùng khoảng 40 HTX trên địa bàn Ninh Bình đã tập trung phân tích những khó khăn đang cản trở HTX tham gia sâu vào chuỗi giá trị nông sản.

Đó là năng lực quản trị còn hạn chế, khó tiếp cận nguồn vốn, đất đai sản xuất phân tán, chất lượng nhân lực chưa đồng đều; trong khi yêu cầu về tiêu chuẩn sản phẩm, logistics, chế biến, truy xuất nguồn gốc và kết nối thị trường ngày càng cao.

Thực tế tại Ninh Bình cho thấy khu vực kinh tế hợp tác đang có quy mô đáng kể. Giai đoạn 2020-2025, tỉnh thành lập mới 392 HTX, trong đó có 298 HTX nông nghiệp. Riêng 6 tháng đầu năm 2026, có thêm 10 HTX nông nghiệp được thành lập. Toàn tỉnh hiện có gần 1.100 HTX nông nghiệp, cùng 3 Liên hiệp HTX và hơn 270 tổ hợp tác.

Số lượng là một nền tảng, nhưng hiệu quả hoạt động mới là yếu tố quyết định sức sống của HTX.

Theo định hướng của tỉnh, các HTX nông nghiệp đang từng bước chuyển từ việc chủ yếu cung ứng dịch vụ đầu vào sang tổ chức sản xuất, hướng dẫn thành viên áp dụng quy trình kỹ thuật, xây dựng vùng nguyên liệu và liên kết với doanh nghiệp trong tiêu thụ sản phẩm.

Sự thay đổi này đồng nghĩa với việc HTX không còn chỉ đứng ở một khâu trong quá trình sản xuất, mà phải trở thành “mắt xích” có khả năng kết nối nhiều khâu từ đồng ruộng đến thị trường.

Ông Đỗ Xuân Trường, Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Ninh Bình, cho rằng một trong những yêu cầu quan trọng đối với HTX nông nghiệp hiện nay là đổi mới phương thức hoạt động, tổ chức sản xuất hàng hóa, hình thành vùng nguyên liệu, áp dụng quy trình sản xuất an toàn và nâng cao năng lực tổ chức thị trường.

Khi HTX có vùng nguyên liệu ổn định, sản phẩm đồng đều, đáp ứng tiêu chuẩn và có đầu ra, khả năng đàm phán với doanh nghiệp, nhà phân phối cũng được nâng lên.

OCOP mở cửa thị trường, nhưng chưa phải đích đến

Một trong những hướng đi đang được nhiều HTX lựa chọn là phát triển sản phẩm OCOP gắn với xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường.

Sau 7 năm triển khai Chương trình OCOP, Ninh Bình hiện có 1.001 sản phẩm được công nhận từ 3 sao trở lên, trong đó có 155 sản phẩm 4 sao, 839 sản phẩm 3 sao và 7 sản phẩm 5 sao. Đáng chú ý, trong số các chủ thể có sản phẩm OCOP, có 133 HTX.

Những con số này cho thấy OCOP đã trở thành một kênh quan trọng để các HTX nâng cấp sản phẩm, chuẩn hóa quy trình và tiếp cận thị trường.

Nhưng OCOP cũng không thể là điểm cuối của quá trình phát triển. Một sản phẩm được công nhận cần tiếp tục duy trì chất lượng, mở rộng sản lượng phù hợp, xây dựng thương hiệu và quan trọng nhất là tìm được thị trường tiêu thụ ổn định.

Tại Ninh Bình, hoạt động kết nối giao thương đang được tăng cường. Tháng 4/2026, một chương trình trưng bày, quảng bá sản phẩm chủ lực, sản phẩm an toàn và sản phẩm OCOP quy tụ 40 doanh nghiệp, HTX, cơ sở sản xuất với hơn 320 sản phẩm của Ninh Bình và Lào Cai. Các hoạt động xúc tiến thương mại tiếp tục được tỉnh triển khai nhằm mở rộng hệ thống phân phối và kết nối các chủ thể sản xuất với đối tác.

Ở cấp cơ sở, những mô hình sản xuất theo tiêu chuẩn cũng đang xuất hiện ngày càng rõ hơn. HTX Nông sản Cát Lại, tại khu vực Bình Lục, đang phát triển nhóm rau, củ, quả theo tiêu chuẩn VietGAP và BasicGAP; sản phẩm hành dọc của HTX đã được công nhận OCOP 3 sao.

Từ những mô hình như vậy, yêu cầu đặt ra là phải hình thành được mối liên kết dài hạn giữa HTX với người sản xuất, doanh nghiệp chế biến, hệ thống phân phối và các đơn vị khoa học - công nghệ.

Nếu chỉ dừng ở khâu sản xuất nguyên liệu, phần giá trị gia tăng lớn hơn của chuỗi vẫn nằm ngoài HTX.

Bởi vậy, tại hội thảo, các đại biểu tập trung đề xuất những giải pháp liên quan đến chế biến, truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng, logistics, chuyển đổi số và kết nối thị trường.

Đây cũng là những khâu quyết định khả năng đưa nông sản từ thị trường địa phương đến các hệ thống phân phối lớn, thị trường ngoài tỉnh và xa hơn là xuất khẩu.

Liên kết để HTX trở thành “mắt xích” có giá trị

Một chuỗi giá trị chỉ bền vững khi các chủ thể cùng có lợi. Với HTX, điều đó trước hết phải thể hiện ở lợi ích của thành viên.

Khi tham gia HTX, người nông dân cần có thêm đầu ra ổn định, được hỗ trợ kỹ thuật, giảm chi phí đầu vào và từng bước nâng giá trị sản phẩm. Ngược lại, HTX phải đủ năng lực tổ chức sản xuất, kiểm soát chất lượng và thực hiện cam kết với đối tác.

Đây chính là lý do hội thảo đặt vấn đề phát triển HTX với quy mô phù hợp, nâng cao hiệu quả hoạt động và gắn lợi ích thành viên với năng lực tổ chức sản xuất, tiêu thụ sản phẩm.

Trong bối cảnh thị trường ngày càng coi trọng tiêu chuẩn, chất lượng và tính minh bạch, việc ứng dụng khoa học - công nghệ và chuyển đổi số cũng không còn là lựa chọn mang tính bổ sung.

Từ quản lý vùng nguyên liệu, nhật ký sản xuất, truy xuất nguồn gốc đến quảng bá, bán hàng trực tuyến, dữ liệu đang dần trở thành công cụ giúp HTX kiểm soát tốt hơn quá trình sản xuất và tiếp cận người tiêu dùng.

Đối với Ninh Bình, dư địa phát triển chuỗi giá trị nông sản còn lớn khi tỉnh sở hữu vùng sản xuất đa dạng, cùng hệ thống sản phẩm OCOP phong phú. Chương trình OCOP hiện không chỉ hướng đến nâng hạng sản phẩm mà còn được gắn với phát triển thị trường, du lịch nông thôn và xây dựng thương hiệu địa phương.

Vấn đề còn lại là tổ chức lại các mối liên kết theo hướng thực chất hơn.

HTX cần chủ động hơn trong việc xác định thị trường trước khi tổ chức sản xuất; doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào khâu đặt hàng, tiêu chuẩn hóa và tiêu thụ; các cơ quan quản lý, tổ chức khoa học cần hỗ trợ về công nghệ, vốn, tiêu chuẩn và thông tin thị trường.

Khi các khâu này kết nối được với nhau, HTX mới có thể chuyển từ vị trí cung cấp sản phẩm thô sang tham gia vào những công đoạn tạo ra giá trị gia tăng cao hơn.

Thông điệp “HTX mạnh thì thành viên mạnh; liên kết chặt thì chuỗi giá trị bền vững; tham gia sâu thì giá trị gia tăng được nâng cao” vì thế không chỉ là khẩu hiệu, mà đặt ra yêu cầu thay đổi cách tổ chức sản xuất và kinh doanh.

Từ hội thảo tại Ninh Bình, những vấn đề về vốn, đất đai, quản trị, nhân lực, công nghệ, tiêu chuẩn và thị trường tiếp tục được đặt lên bàn nghị sự. Đây cũng là cơ sở để hoàn thiện chính sách và tìm kiếm những mô hình liên kết phù hợp hơn với điều kiện thực tế của khu vực đồng bằng sông Hồng.

Với các HTX nông nghiệp Ninh Bình, chặng đường phía trước không chỉ là làm ra thêm những sản phẩm đạt chuẩn, mà quan trọng hơn là làm chủ tốt hơn chuỗi giá trị, từ tổ chức vùng nguyên liệu, sản xuất, chế biến đến xây dựng thương hiệu và đưa sản phẩm tới người tiêu dùng.

Đó là bước chuyển từ tư duy “có sản phẩm để bán” sang “tổ chức sản xuất theo nhu cầu thị trường” - nền tảng để HTX nâng sức cạnh tranh, thành viên có thêm giá trị từ sản xuất nông nghiệp và nông sản Ninh Bình có cơ hội đi xa hơn.