Ninh Bình: Kiến tạo đô thị di sản thiên niên kỷ từ những giá trị nghìn năm

Di sản nghìn năm - nền móng cho một mô hình phát triển khác biệt

Sau cuộc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, Ninh Bình không chỉ mở rộng về quy mô địa giới mà còn sở hữu một không gian văn hóa - lịch sử hiếm có. Ba vùng văn hóa Hoa Lư, Thiên Trường và Hà Nam cùng hội tụ trong một chỉnh thể thống nhất, tạo nên bức tranh xuyên suốt về tiến trình dựng nước, giữ nước và phát triển của dân tộc Việt Nam.

Nếu Hoa Lư là nơi Vua Đinh Tiên Hoàng dựng nên Nhà nước Đại Cồ Việt - Nhà nước phong kiến Trung ương tập quyền đầu tiên của đất nước, thì Thiên Trường gắn liền với hào khí Đông A và triều Trần lừng lẫy. Trong khi đó, vùng Hà Nam góp thêm những lớp trầm tích văn hóa với chùa Long Đọi Sơn, đền Trần Thương, hệ thống làng nghề, kiến trúc tín ngưỡng và đời sống văn hóa đồng bằng Bắc Bộ.

Hiếm có địa phương nào hội tụ đầy đủ các lớp văn hóa nối tiếp nhau từ thời tiền sử, thời kỳ hình thành quốc gia độc lập đến các triều đại phong kiến như Ninh Bình hôm nay.

Sự giao thoa ấy không chỉ tạo nên bề dày lịch sử mà còn hình thành một "bảo tàng sống" ngoài trời, nơi mỗi ngọn núi, dòng sông, ngôi đền hay lễ hội đều kể câu chuyện về cội nguồn dân tộc.

Đó chính là lợi thế mà không một khu công nghiệp, trung tâm thương mại hay đô thị hiện đại nào có thể tạo dựng trong thời gian ngắn.

Từ Tràng An đến khát vọng đô thị di sản thiên niên kỷ

Ở trung tâm của hệ giá trị ấy là Quần thể danh thắng Tràng An - Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới hỗn hợp đầu tiên của Việt Nam và Đông Nam Á.

Không chỉ nổi tiếng bởi vẻ đẹp của núi đá vôi, hang động và hệ thống sông ngòi đan xen, Tràng An còn lưu giữ những bằng chứng khảo cổ quan trọng về quá trình cư trú và thích nghi của con người với biến đổi môi trường trong hàng chục nghìn năm.

Liền kề Tràng An là Cố đô Hoa Lư - nơi đánh dấu bước ngoặt lịch sử khi dân tộc Việt Nam xác lập nền độc lập và xây dựng nhà nước thống nhất.

Sự kết nối giữa Tràng An và Hoa Lư tạo nên chuỗi giá trị đặc biệt: từ dấu tích của người tiền sử đến sự ra đời của quốc gia Đại Cồ Việt; từ thiên nhiên nguyên sơ đến chiều sâu lịch sử; từ di sản địa chất đến di sản văn hóa.

Không gian ấy tiếp tục được mở rộng bởi Vườn quốc gia Cúc Phương - nhiều năm liên tiếp được bình chọn là Vườn quốc gia hàng đầu châu Á; Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long - đơn vị đầu tiên của Việt Nam đạt Chứng nhận Danh lục Xanh; cùng Vườn quốc gia Xuân Thủy - khu Ramsar đầu tiên của Việt Nam và Công viên Di sản ASEAN.

Thiên nhiên, lịch sử và văn hóa hòa quyện, bổ trợ cho nhau để hình thành một cấu trúc tài nguyên hiếm có.

Đến năm 2025, toàn tỉnh có 10 di tích quốc gia đặc biệt, 264 di tích quốc gia, 832 di tích cấp tỉnh, 17 bảo vật quốc gia và 40 di sản văn hóa phi vật thể được công nhận. Đặc biệt, "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Quan trọng hơn, những giá trị ấy không nằm yên trong bảo tàng hay hồ sơ lưu trữ.

Di sản vẫn hiện hữu trong từng lễ hội truyền thống, từng nghi lễ tín ngưỡng, từng làn điệu dân gian, từng món ăn quê và trong chính nhịp sống của cộng đồng.

Người dân không chỉ là người thụ hưởng mà còn là chủ thể sáng tạo, gìn giữ và trao truyền di sản qua nhiều thế hệ.

Đó là nền tảng để Ninh Bình định hình mô hình "đô thị di sản thiên niên kỷ" - nơi phát triển hiện đại nhưng không đánh đổi bản sắc.

Biến di sản thành thương hiệu, biến bản sắc thành động lực phát triển

Giá trị của di sản không chỉ được đo bằng tuổi đời hay số lượng di tích, mà còn bằng khả năng tạo ra nguồn lực cho phát triển.

Những năm gần đây, du lịch Ninh Bình liên tục tăng trưởng mạnh mẽ. Năm 2025, tỉnh đón hơn 19,4 triệu lượt khách, trong đó có trên 2,2 triệu lượt khách quốc tế; tổng doanh thu đạt hơn 21 nghìn tỷ đồng.

Bước sang năm 2026, ngành Du lịch đặt mục tiêu đón 22 triệu lượt khách, trong đó khoảng 3 triệu khách quốc tế; doanh thu đạt 25 nghìn tỷ đồng.

Đáng chú ý, trong giai đoạn 2023 - 2025, tỉnh phối hợp với UNESCO nghiên cứu và lượng giá thương hiệu Quần thể danh thắng Tràng An ở mức khoảng 214 tỷ USD.

Đó không đơn thuần là một con số kinh tế, mà là sự khẳng định giá trị vô hình của di sản trong nhận diện địa phương trên trường quốc tế.

Từ nền tảng đó, Đề án xây dựng Ninh Bình trở thành thành phố trực thuộc Trung ương trước năm 2030 xác định rõ mô hình phát triển là đô thị di sản thiên niên kỷ xanh, thông minh, hiện đại và giàu bản sắc; đồng thời trở thành trung tâm du lịch, công nghiệp văn hóa, kinh tế di sản tầm quốc gia và quốc tế.

Điều đáng chú ý là trong mô hình này, di sản không còn được nhìn nhận đơn thuần là đối tượng bảo tồn.

Di sản trở thành trục giá trị xuyên suốt trong quy hoạch không gian, phát triển kinh tế, xây dựng thương hiệu và quản trị đô thị.

Theo định hướng quy hoạch, vùng lõi Cố đô Hoa Lư - Tràng An sẽ được bảo tồn nghiêm ngặt theo mô hình đô thị di sản; kiến trúc, mật độ xây dựng và cảnh quan được kiểm soát chặt chẽ.

Trong khi đó, các khu vực gắn với ga đường sắt tốc độ cao, cảng biển, cảng hàng không theo quy hoạch và các khu công nghiệp sẽ phát triển thành những cực tăng trưởng mới về logistics, công nghiệp công nghệ cao, dịch vụ chất lượng cao và đổi mới sáng tạo.

Dọc trục sông Đáy sẽ hình thành không gian đô thị sinh thái, trung tâm hành chính mới cùng hệ thống công viên, quảng trường và không gian công cộng xanh.

Cách tổ chức ấy cho thấy Ninh Bình không lựa chọn phát triển bằng mọi giá.

Địa phương chủ động phân vùng chức năng để vừa bảo vệ di sản, vừa mở rộng dư địa phát triển kinh tế.

Song song với đó là chiến lược chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng xanh, thúc đẩy khoa học công nghệ, chuyển đổi số, phát triển công nghiệp sạch, kinh tế tuần hoàn và công nghiệp văn hóa.

Mục tiêu không chỉ là trở thành đô thị loại I và thành phố trực thuộc Trung ương trước năm 2030, mà còn hướng tới năm 2045 trở thành trung tâm du lịch, công nghiệp văn hóa, dịch vụ và công nghiệp công nghệ cao có vị thế quốc gia, quốc tế.

Con đường phía trước còn nhiều việc phải làm, từ hoàn thiện quy hoạch, đầu tư hạ tầng, phát triển nguồn nhân lực đến nâng cao năng lực quản trị đô thị.

Nhưng điều quan trọng nhất, Ninh Bình đã xác định rõ giá trị cốt lõi để phát triển.

Đó không phải là những tòa nhà cao nhất hay những khu đô thị lớn nhất.

Đó là khả năng gìn giữ những giá trị được bồi đắp qua hàng nghìn năm lịch sử, đồng thời chuyển hóa những giá trị ấy thành động lực tăng trưởng trong thời đại mới.

Một đô thị hiện đại có thể được xây dựng trong vài thập kỷ, nhưng một đô thị có chiều sâu văn hóa và bản sắc cần hàng nghìn năm để hình thành.

Ninh Bình đang đứng trước cơ hội hiếm có để biến kho tàng di sản thành thương hiệu, biến bản sắc thành sức mạnh cạnh tranh và biến lịch sử thành nền móng cho tương lai. Đó không chỉ là khát vọng của một địa phương, mà còn là cách để một vùng đất giàu truyền thống khẳng định vị thế trong hệ thống đô thị di sản của Việt Nam và thế giới.