Di tích quốc gia đặc biệt núi Non Nước - nơi có hệ thống bia ma nhai vừa được công nhận là di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương. ẢNh: BNB
Bảo tàng văn chương độc bản giữa lòng di sản
Nằm bên dòng sông Đáy, thuộc phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, núi Non Nước – còn có tên gọi Dục Thúy Sơn – từ lâu đã được biết đến là danh thắng nổi tiếng, gắn với cảnh sắc sơn thủy hữu tình và truyền thống văn hóa, lịch sử của vùng đất Cố đô. Nhưng ẩn sau vẻ đẹp thiên nhiên ấy còn có một kho tàng đặc biệt: hệ thống văn bia Ma nhai được khắc trực tiếp trên vách đá, lưu giữ dấu ấn tư tưởng, văn chương và đời sống xã hội của người Việt qua nhiều thế kỷ.

Những vách đá tự nhiên trên núi Non Nước trở thành nơi lưu giữ các tác phẩm thơ, văn được khắc từ nhiều thế kỷ trước. Ảnh: BNB
Khác với những tấm bia được dựng độc lập, Ma nhai là hình thức khắc chữ trực tiếp lên vách đá tự nhiên. Mỗi văn bản vì thế không chỉ mang giá trị về nội dung mà còn gắn liền với không gian cảnh quan, địa hình và dấu tích lịch sử của chính ngọn núi. Những dòng chữ Hán, chữ Nôm và chữ Quốc ngữ tồn tại qua mưa nắng, trở thành những chứng tích nguyên gốc mà không một bản sao nào có thể thay thế hoàn toàn.
Theo thống kê của ngành văn hóa, núi Non Nước từng có 63 văn bia, hiện còn 43 bản Ma nhai, gồm 37 bản chữ Hán - Nôm và 6 bản chữ Quốc ngữ. Các văn bản có niên đại từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XX. Trong đó, hai văn bia sớm nhất được xác định khắc năm 1343, gồm “Dục Thúy sơn Linh Tế tháp ký” của danh nhân Trương Hán Siêu và “Nhất ký Thiên Long tự thường trụ Tam bảo vật” (khuyết danh). Văn bia muộn nhất là “Khứ tuế tam thanh tằng trú tiết” của Bùi Thiện Cơ, khắc năm 1934.

Những nét chữ Hán, chữ Nôm được chạm khắc công phu trên đá, thể hiện trình độ thư pháp và nghệ thuật điêu khắc của người xưa. Ảnh: BNB
Gần bảy thế kỷ, những văn tự ấy vẫn hiện diện trên vách đá, ghi dấu sự tiếp nối của nhiều thế hệ danh nhân, thi sĩ, vua chúa và những người từng đến thưởng ngoạn cảnh đẹp Dục Thúy Sơn. Nội dung Ma nhai phong phú với thơ, bài ký, đề từ, sắc chỉ, ngự bút…, phản ánh nhiều phương diện của đời sống chính trị, văn hóa, tư tưởng, tôn giáo và xã hội qua các thời kỳ lịch sử.
Đáng chú ý, hệ thống văn khắc còn cung cấp những tư liệu quan trọng về lịch sử văn học Hán Nôm, sự giao lưu và tiếp biến văn hóa ở khu vực Đông Á, sự hiện diện của Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo trong đời sống người Việt. Một số nội dung còn cho thấy vai trò, sự tham gia của phụ nữ trong các hoạt động xã hội, tôn giáo từ thời trung đại. Đây là những lát cắt lịch sử có giá trị, góp phần giúp các nhà nghiên cứu nhìn nhận sâu hơn về xã hội và con người Việt Nam trong quá khứ.
Núi Non Nước – Dục Thúy Sơn, danh thắng nổi tiếng nằm giữa ngã ba sông Vân và sông Đáy, thuộc phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Ảnh: BNB
Không chỉ quý về nội dung, Ma nhai núi Non Nước còn là những tác phẩm nghệ thuật thư pháp và điêu khắc đá đặc sắc. Nét chữ, bố cục, kỹ thuật chạm khắc thể hiện trình độ mỹ thuật, tay nghề của nghệ nhân và quan niệm thẩm mỹ ở từng giai đoạn. Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Minh, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, nhận định hệ thống Ma nhai là nguồn tư liệu đa diện, có giá trị như một bảo tàng văn chương bác học độc đáo, phản ánh chân thực đời sống của nhiều thời kỳ lịch sử.
Chính sự kết hợp giữa giá trị lịch sử, văn học, nghệ thuật, ngôn ngữ và tính xác thực của các văn bản nguyên gốc đã tạo nên giá trị nổi bật của di sản. Dục Thúy Sơn vì thế không đơn thuần là một danh thắng, mà còn là một “bảo tàng văn học trên đá” độc bản, nơi quá khứ được lưu giữ ngay trong không gian thiên nhiên vốn có.
Hành trình đưa di sản đến với UNESCO
Nhận diện rõ giá trị đặc biệt của hệ thống Ma nhai, những năm qua, tỉnh Ninh Bình đã phối hợp với các cơ quan chuyên môn, nhà khoa học triển khai nhiều hoạt động nghiên cứu, đánh giá, bảo tồn và xây dựng hồ sơ đề cử UNESCO. Đây là hành trình đòi hỏi sự tham gia của nhiều lĩnh vực chuyên môn, từ nghiên cứu Hán Nôm, lịch sử, văn học đến bảo tồn di sản tư liệu và hợp tác quốc tế.
Tháng 5/2024, Sở Văn hóa và Thể thao Ninh Bình phối hợp với Viện Nghiên cứu Hán Nôm tổ chức hội thảo khoa học “Nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị hệ thống văn bia tại Di tích quốc gia đặc biệt núi Non Nước”. Hội thảo quy tụ nhiều nhà khoa học, chuyên gia uy tín, tập trung nhận diện những giá trị nổi bật của hệ thống văn khắc, đồng thời đặt nền móng cho việc xây dựng hồ sơ đề cử UNESCO.

Quang cảnh tọa đàm. Ảnh: BNB
Sau đó, tỉnh mời các chuyên gia của Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương (MOWCAP) và Viện Nghiên cứu Hán Nôm khảo sát trực tiếp, tư vấn kỹ thuật lập hồ sơ. Quá trình nghiên cứu được triển khai công phu nhằm làm rõ tính xác thực, tính toàn vẹn, giá trị lịch sử, văn hóa và ý nghĩa khu vực của di sản.
Năm 2025, hồ sơ bước vào giai đoạn hoàn thiện với yêu cầu chặt chẽ theo tiêu chuẩn quốc tế. Từ tháng 6/2025, hồ sơ được trình lên Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng Ủy ban Quốc gia Chương trình Ký ức thế giới của Việt Nam. Sau quá trình tiếp thu, chỉnh sửa, tên gọi chính thức được xác định là “Ma nhai trên núi Non Nước, tỉnh Ninh Bình”, phản ánh đúng đặc trưng và không gian tồn tại của di sản. Đến tháng 10/2025, hồ sơ được MOWCAP tiếp nhận, công khai để lấy ý kiến các quốc gia thành viên.
Trong năm 2026, Ninh Bình tiếp tục đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu, trao đổi học thuật và ngoại giao văn hóa. Tọa đàm quốc tế “Hành trình đến di sản tư liệu UNESCO - Ma nhai núi Non Nước” được tổ chức với sự tham gia của các nhà khoa học, chuyên gia trong nước và quốc tế. Những ý kiến chuyên môn tại tọa đàm góp phần hoàn thiện hồ sơ, làm rõ hơn các giá trị nổi bật của hệ thống văn khắc, đồng thời đề xuất giải pháp bảo tồn và phát huy di sản lâu dài.
Ma nhai núi Non Nước được UNESCO ghi danh Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương, mở thêm cơ hội quảng bá giá trị di sản của Ninh Bình ra thế giới. Ảnh: BNB
Dấu mốc quan trọng đã đến vào lúc 15 giờ 20 phút ngày 5/11/2026, tại phiên họp thứ 5 trong khuôn khổ Kỳ họp Đại hội đồng lần thứ 11 của MOWCAP ở Jakarta, Indonesia. Với 100% đại biểu các quốc gia thành viên tham gia bỏ phiếu tán thành, hồ sơ “Ma nhai trên núi Non Nước, tỉnh Ninh Bình” chính thức được ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương của UNESCO.
Việc được ghi danh là sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế đối với những giá trị nổi bật của hệ thống Ma nhai, đồng thời khẳng định nỗ lực của tỉnh Ninh Bình trong bảo tồn, phát huy di sản văn hóa. Đây cũng là di sản tư liệu đầu tiên của tỉnh được UNESCO ghi danh, góp phần nâng cao vị thế của vùng đất Cố đô trên bản đồ di sản khu vực và quốc tế.
Bảo tồn giá trị nguyên gốc, lan tỏa di sản trong đời sống đương đại
Được UNESCO ghi danh không phải là điểm kết thúc của hành trình bảo tồn, mà mở ra trách nhiệm lớn hơn đối với chính quyền, ngành chuyên môn và cộng đồng địa phương. Bởi Ma nhai là loại hình di sản đặc biệt, tồn tại trực tiếp trên vách đá ngoài trời, chịu tác động thường xuyên của thời tiết, độ ẩm, rêu mốc và những biến đổi tự nhiên. Việc bảo vệ di sản vì thế cần được thực hiện bằng các giải pháp khoa học, lâu dài, bảo đảm giữ nguyên tính xác thực và toàn vẹn của từng văn bản.

PGS.TS Nguyễn Tuấn Cường, Viện trưởng Viện nghiên cứu Hán Nôm. Ảnh: BNB
PGS.TS Nguyễn Tuấn Cường, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hán Nôm, nhấn mạnh trách nhiệm nhận diện, bảo tồn và phát huy giá trị di sản mà tiền nhân để lại là nhiệm vụ quan trọng của thế hệ hôm nay đối với quá khứ và tương lai. Theo đó, di sản tư liệu không chỉ là những bằng chứng vật chất ghi dấu ký ức, tri thức và lịch sử của một cộng đồng, mà còn là nguồn tài nguyên văn hóa có ý nghĩa đối với giáo dục, nghiên cứu và phát triển xã hội.
Thời gian qua, Ninh Bình đã quan tâm tăng cường quản lý, bảo vệ Di tích quốc gia đặc biệt núi Non Nước; phối hợp với các cơ quan chuyên môn tổ chức nghiên cứu, phiên âm, dịch nghĩa, giới thiệu giá trị văn bia; đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức của người dân và du khách. Công tác số hóa tư liệu cũng được chú trọng, góp phần lưu giữ thông tin, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tra cứu, nghiên cứu và quảng bá di sản.

Gần bảy thế kỷ trôi qua, những dòng chữ khắc trên đá vẫn hiện diện, trở thành chứng nhân cho những biến thiên của vùng đất Cố đô. Ảnh: BNB
Trong thời gian tới, việc xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học đầy đủ về từng bản Ma nhai, ghi nhận tình trạng bảo tồn, vị trí, niên đại, nội dung và đặc điểm nghệ thuật sẽ có ý nghĩa thiết thực. Cùng với đó, cần tiếp tục nghiên cứu các giải pháp bảo vệ bề mặt đá, kiểm soát tác động từ hoạt động tham quan, xây dựng quy trình giám sát định kỳ và phát huy vai trò của các nhà khoa học trong công tác bảo tồn. Việc khai thác giá trị di sản phải đặt yêu cầu bảo vệ tính nguyên gốc lên hàng đầu, tránh những tác động làm biến đổi cảnh quan hoặc ảnh hưởng đến văn bản khắc trên đá.
Một hướng đi giàu tiềm năng là gắn bảo tồn Ma nhai với phát triển du lịch văn hóa, giáo dục lịch sử và trải nghiệm di sản. Với vị trí nằm trong không gian cảnh quan núi Non Nước, bên dòng sông Đáy và gắn với đền thờ danh sĩ Trương Hán Siêu, hệ thống văn khắc có thể trở thành điểm nhấn trong hành trình khám phá lịch sử, văn hóa của vùng đất Hoa Lư. Thông qua các hoạt động giới thiệu, thuyết minh, trưng bày tư liệu số và trải nghiệm tìm hiểu văn bia, du khách có thêm cơ hội tiếp cận những giá trị văn hóa đặc sắc thay vì chỉ tham quan cảnh quan đơn thuần.

Giữa cảnh sắc non xanh, sông biếc, núi Non Nước lưu giữ một kho tàng văn tự cổ có giá trị đặc biệt về lịch sử và văn hóa. Ảnh: BNB
Đặc biệt, việc đưa nội dung Ma nhai vào hoạt động giáo dục di sản sẽ góp phần giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về lịch sử, văn học, chữ viết và truyền thống văn hóa dân tộc. Những câu thơ, bài ký, lời đề vịnh được khắc trên đá không còn là những dòng chữ xa lạ, mà trở thành cầu nối để người hôm nay tiếp cận tư tưởng, tâm hồn và tầm vóc của các thế hệ đi trước.
Từ những dấu khắc đầu tiên năm 1343 đến dấu mốc UNESCO ghi danh ngày 5/11/2026, Ma nhai núi Non Nước đã đi qua gần bảy thế kỷ để trở thành một phần ký ức văn hóa của dân tộc và di sản chung của khu vực. Giá trị của di sản không chỉ nằm ở những dòng chữ còn lại trên vách đá, mà còn ở khả năng kết nối quá khứ với hiện tại, khơi dậy niềm tự hào và trách nhiệm gìn giữ di sản cho các thế hệ mai sau. Đó cũng là nền tảng để Ninh Bình phát huy giá trị di sản theo hướng hài hòa giữa bảo tồn, giáo dục, quảng bá và phát triển du lịch văn hóa bền vững.
Bình luận (0)