Ninh Bình: Nâng tầm sản phẩm OCOP 5 sao bằng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số

Từ lợi thế bản địa đến những sản phẩm OCOP tầm quốc gia

Trong xu thế phát triển nông nghiệp hiện đại, giá trị của một sản phẩm không còn được quyết định đơn thuần bởi sản lượng hay quy mô sản xuất, mà ngày càng phụ thuộc vào chất lượng, thương hiệu, khả năng truy xuất nguồn gốc và sức cạnh tranh trên thị trường. Tại Ninh Bình, Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) đang từng bước tạo ra những chuyển biến tích cực, đưa các sản phẩm đặc trưng của địa phương phát triển theo hướng hàng hóa chất lượng cao. Đặc biệt, việc xây dựng thành công 7 sản phẩm OCOP 5 sao cấp quốc gia cho thấy hướng đi đúng đắn trong khai thác tiềm năng bản địa, kết hợp ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Một trong những sản phẩm tiêu biểu cho hướng phát triển này là du lịch nông thôn Ecohost Hải Hậu của Công ty Cổ phần Tư vấn đầu tư Ecohost. Xuất phát từ lợi thế về cảnh quan, di tích, di sản, làng nghề truyền thống và đời sống văn hóa đặc sắc của vùng đất Hải Hậu, chị Bùi Thị Nhàn, Giám đốc Công ty đã lựa chọn phát triển mô hình du lịch trải nghiệm nông thôn chất lượng cao.

Thay vì khai thác du lịch theo cách thông thường, Ecohost Hải Hậu kết nối du khách với không gian sống, phong tục tập quán, văn hóa tín ngưỡng và hoạt động sản xuất của người dân địa phương. Du khách có thể tham quan cầu Ngói - chùa Lương, nhà cổ, nhà thờ đổ, trải nghiệm du lịch biển Thịnh Long, khám phá các làng nghề hoặc đạp xe trên những tuyến đường đồng quê.

Điểm đáng chú ý là mô hình không chỉ khai thác giá trị văn hóa sẵn có mà còn chú trọng tiêu chuẩn vận hành và bảo vệ môi trường. Doanh nghiệp ứng dụng năng lượng mặt trời, tối ưu sử dụng điện, nước, thực hiện phân loại rác thải; đồng thời tăng cường quảng bá trên các kênh truyền thông trong nước và quốc tế, xây dựng tài liệu giới thiệu bằng nhiều ngôn ngữ để tiếp cận khách nước ngoài.

Chị Bùi Thị Nhàn cho biết, doanh nghiệp lựa chọn những hộ gia đình có nét văn hóa riêng, có nhà cổ, cây cảnh, đồ cổ và những thú chơi tao nhã để kết nối với du khách. Qua đó, người dân không chỉ tham gia cung cấp dịch vụ mà còn trở thành chủ thể giới thiệu, gìn giữ những giá trị văn hóa của quê hương. Năm 2023, sản phẩm du lịch nông thôn Ecohost Hải Hậu được công nhận OCOP 4 sao và đến năm 2025 đã vươn lên đạt OCOP 5 sao cấp quốc gia.

Nếu Ecohost khai thác giá trị văn hóa, di sản để tạo nên sản phẩm du lịch đặc trưng thì Công ty TNHH MTV Minh Dương lại lựa chọn hướng đi từ nguồn nguyên liệu nông sản dồi dào của địa phương. Hai sản phẩm ngô nếp tươi sấy và khoai tây sấy vị phô mai của doanh nghiệp đã được công nhận OCOP 5 sao, trở thành những sản phẩm chế biến sâu có khả năng cạnh tranh trên thị trường.

Thay vì chỉ thu mua nguyên liệu theo thời vụ, doanh nghiệp chủ động ký kết hợp đồng bao tiêu với người dân, kiểm soát chất lượng từ đầu vào, lựa chọn nguyên liệu đạt tiêu chuẩn và tổ chức sản xuất theo quy trình khép kín. Đặc biệt, công nghệ sấy thăng hoa được đầu tư ứng dụng nhằm giữ nguyên hương vị, màu sắc và hình dáng tự nhiên của nông sản. Cùng với đó là hệ thống phòng sạch, bộ phận kiểm soát chất lượng, nghiên cứu và phát triển sản phẩm.

Ông Nguyễn Văn Thủy, Giám đốc Công ty TNHH MTV Minh Dương cho biết, doanh nghiệp xác định chất lượng là yếu tố cốt lõi để xây dựng thương hiệu OCOP. Vì vậy, từ khâu lựa chọn nguyên liệu đến chế biến, đóng gói đều được kiểm soát chặt chẽ. Các sản phẩm hiện đáp ứng những tiêu chuẩn quản lý chất lượng, an toàn thực phẩm như FSSC 22000, FDA, ISO 22000:2018, HACCP và đã được xuất khẩu ra thị trường nước ngoài.

Khoa học, công nghệ tạo nền tảng nâng cao giá trị nông sản

Trong số 7 sản phẩm OCOP 5 sao của Ninh Bình, hai sản phẩm gạo sạch chất lượng cao 999 và gạo sinh thái ruộng rươi của Công ty TNHH Toản Xuân là những minh chứng rõ nét cho hiệu quả của việc tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị, ứng dụng tiến bộ kỹ thuật và kiểm soát chất lượng từ đồng ruộng đến bàn ăn.

Để xây dựng thương hiệu gạo sạch Toản Xuân, ông Trần Quốc Toản, Giám đốc Công ty đã dành nhiều năm kiên trì theo đuổi hướng sản xuất lúa gạo chất lượng cao. Nhận thấy sản xuất lúa gạo của người dân còn manh mún, nhỏ lẻ, thiếu liên kết, ông quyết định đầu tư xây dựng chuỗi sản xuất khép kín. Năm năm đầu không có lãi, nhưng đổi lại doanh nghiệp tích lũy được kinh nghiệm, tạo dựng niềm tin với người nông dân và từng bước hình thành vùng nguyên liệu ổn định.

Đến nay, Công ty TNHH Toản Xuân đã phát triển diện tích sản xuất khoảng 1.500 ha, liên kết với 10 hợp tác xã và 1.000 nông dân, cung cấp ra thị trường từ 2.000 - 3.000 tấn gạo mỗi năm. Doanh nghiệp đầu tư từ khâu lựa chọn giống, cung ứng vật tư nông nghiệp, hướng dẫn quy trình chăm sóc đến thu mua, chế biến và tiêu thụ sản phẩm.

Đáng chú ý, người nông dân được cán bộ kỹ thuật hướng dẫn sử dụng phân bón chuyên dùng, phân lót hữu cơ và tuân thủ quy trình kiểm soát thuốc bảo vệ thực vật. Trước thời điểm lúa trổ đòng 30 ngày, người trồng không được phun thuốc bảo vệ thực vật nhằm bảo đảm chất lượng và an toàn cho sản phẩm.

Cùng với tổ chức sản xuất, doanh nghiệp chú trọng đầu tư công nghệ chế biến. Nhà máy được trang bị dây chuyền cơ bản tự động hóa từ khâu tiếp nhận lúa, sấy, xay xát đến đóng gói. Thóc tươi sau thu hoạch được đưa về nhà máy trong khoảng 3 giờ để sấy, sau đó kiểm soát độ ẩm theo tiêu chuẩn trước khi chế biến. Quy trình sản xuất không sử dụng thuốc bảo quản.

Một điểm nhấn trong chuyển đổi số của doanh nghiệp là ứng dụng mã QR trên bao bì sản phẩm. Người tiêu dùng có thể sử dụng điện thoại thông minh để truy xuất thông tin, nguồn gốc sản phẩm, qua đó tăng tính minh bạch, tạo niềm tin và hạn chế nguy cơ mua phải hàng giả, hàng kém chất lượng.

Ông Trần Quốc Toản cho biết, mục tiêu của doanh nghiệp trong thời gian tới là tiếp tục mở rộng vùng sản xuất, nâng cao chất lượng, định hướng sản xuất theo hướng hữu cơ, từng bước đưa các sản phẩm gạo cao cấp tiếp cận sâu hơn với thị trường quốc tế.

Hai sản phẩm gạo Toản Xuân 999 và gạo sinh thái ruộng rươi được công nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia không chỉ là sự ghi nhận về chất lượng mà còn khẳng định hiệu quả của mô hình liên kết sản xuất. Khi doanh nghiệp đồng hành với nông dân từ đầu vào đến đầu ra, người sản xuất có điều kiện ổn định thu nhập, còn doanh nghiệp chủ động được nguồn nguyên liệu đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Đổi mới sáng tạo gắn với gìn giữ giá trị văn hóa và môi trường

Không chỉ trong lĩnh vực nông nghiệp, chế biến thực phẩm hay du lịch, việc ứng dụng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo còn mở ra hướng phát triển mới cho các sản phẩm thủ công mỹ nghệ truyền thống. Tranh lá bồ đề Vạn Hạnh của Hợp tác xã Sinh Dược, phường Tây Hoa Lư là một ví dụ tiêu biểu.

Từ những chiếc xương lá bồ đề tự nhiên được tuyển chọn, xử lý và chế tác công phu, các thành viên hợp tác xã đã tạo nên những tác phẩm có giá trị thẩm mỹ, mang ý nghĩa văn hóa và tinh thần sâu sắc. Mỗi sản phẩm đều đòi hỏi sự kiên trì, khéo léo và tỉ mỉ trong từng công đoạn, từ lựa chọn nguyên liệu đến hoàn thiện các chi tiết nhỏ nhất.

Việc được công nhận OCOP 5 sao năm 2026 đã mở ra cơ hội mới cho sản phẩm tranh lá bồ đề Vạn Hạnh, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn đối với chất lượng và trách nhiệm của những người trực tiếp sản xuất.

Chị Phạm Thị Hồng Hạnh, Hợp tác xã Sinh Dược chia sẻ, danh hiệu OCOP 5 sao không chỉ khẳng định chất lượng sản phẩm mà còn là sự ghi nhận đối với giá trị văn hóa được gửi gắm trong từng tác phẩm. Vì vậy, những người làm nghề càng ý thức rõ hơn trách nhiệm giữ gìn chất lượng, không ngừng đổi mới để đáp ứng yêu cầu của khách hàng.

Cùng với cải tiến quy trình sản xuất, HTX Sinh Dược chú trọng mở rộng các kênh tiêu thụ trên nền tảng số, giúp sản phẩm tiếp cận nhiều đối tượng khách hàng hơn. HTX cũng phát triển các hoạt động trải nghiệm, giới thiệu quy trình sản xuất để du khách và cộng đồng hiểu rõ hơn về giá trị của sản phẩm thủ công truyền thống. Hiện đơn vị tạo việc làm cho khoảng 70 lao động địa phương, với thu nhập bình quân từ 6 - 8 triệu đồng/người/tháng.

Bên cạnh tranh lá bồ đề Vạn Hạnh, các sản phẩm xà phòng, dầu tắm, muối ngâm chân thảo dược cũng được HTX tiếp tục đầu tư nâng cao chất lượng, gắn hoạt động sản xuất với bảo vệ môi trường. Đây là hướng đi cho thấy OCOP không chỉ dừng lại ở việc tạo ra sản phẩm đạt tiêu chuẩn cao mà còn hướng tới những giá trị kinh tế, xã hội và văn hóa lâu dài.

Chuyển đổi số mở rộng thị trường, nâng sức cạnh tranh

Thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 71/NQ-CP của Chính phủ về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Ninh Bình đang từng bước thúc đẩy ứng dụng công nghệ vào sản xuất, kinh doanh, trong đó có lĩnh vực nông nghiệp và phát triển sản phẩm OCOP.

Thực tế từ các chủ thể OCOP 5 sao cho thấy, chuyển đổi số không chỉ thể hiện ở việc đầu tư máy móc, thiết bị hiện đại mà còn được triển khai trong quản lý chất lượng, truy xuất nguồn gốc, quảng bá thương hiệu và tổ chức tiêu thụ. Từ mã QR trên bao bì gạo Toản Xuân, dây chuyền chế biến hiện đại của Minh Dương đến hoạt động quảng bá quốc tế của Ecohost và bán hàng trên nền tảng số của HTX Sinh Dược, công nghệ đang trở thành công cụ quan trọng giúp các sản phẩm địa phương nâng cao giá trị.

Đặc biệt, việc phát triển sản phẩm OCOP gắn với chuỗi liên kết sản xuất và tiêu thụ đã tạo ra những tác động tích cực đối với kinh tế nông thôn. Người nông dân có đầu ra ổn định hơn, doanh nghiệp chủ động được nguồn nguyên liệu, các hợp tác xã có thêm cơ hội mở rộng quy mô và nâng cao năng lực cạnh tranh. Qua đó, chương trình còn góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập, thúc đẩy phát triển kinh tế tập thể và khuyến khích tinh thần khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo tại địa phương.

Theo thống kê, lũy kế đến ngày 15/4/2026, Ninh Bình có 1.001 sản phẩm được công nhận OCOP từ 3 sao trở lên, trong đó có 7 sản phẩm 5 sao, 155 sản phẩm 4 sao và 839 sản phẩm 3 sao. Các sản phẩm thuộc nhiều nhóm ngành nghề, được phát triển bởi 140 doanh nghiệp, 133 hợp tác xã, 252 hộ kinh doanh và 1 tổ hợp tác.

Để tiếp tục nâng cao chất lượng chương trình, tỉnh chú trọng rà soát, lựa chọn các sản phẩm có lợi thế cạnh tranh, gắn với điều kiện sản xuất, văn hóa và đặc trưng của từng địa phương. Cùng với đó là tăng cường tập huấn, hướng dẫn các chủ thể hoàn thiện tiêu chí OCOP; hỗ trợ phát triển vùng nguyên liệu, xây dựng thương hiệu, cải tiến mẫu mã, ứng dụng công nghệ và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Đặc biệt, việc phát triển sản phẩm OCOP cần chuyển mạnh từ tư duy chạy theo số lượng, thứ hạng sang chú trọng chất lượng thực chất, năng lực sản xuất, khả năng duy trì tiêu chuẩn và hiệu quả kinh tế lâu dài. Mỗi sản phẩm phải có câu chuyện riêng, nguồn gốc minh bạch, quy trình sản xuất phù hợp và khả năng đáp ứng nhu cầu của thị trường.

Bảy sản phẩm OCOP 5 sao của Ninh Bình là những minh chứng cho sự kết hợp giữa tiềm năng bản địa với tư duy sản xuất hiện đại, giữa giá trị truyền thống với khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Khi chất lượng được bảo đảm, thương hiệu được xây dựng và thị trường được mở rộng, OCOP sẽ không chỉ là danh hiệu phân hạng sản phẩm mà thực sự trở thành động lực thúc đẩy kinh tế nông thôn phát triển theo hướng hiện đại, xanh và bền vững.