Chỉ một clip trên mạng xã hội có thể nhanh chóng thu hút sự chú ý của cộng đồng và tạo áp lực dư luận.
Từ một clip lan truyền, cả vụ án chuyển động
Trung tuần tháng 3, trong một quán café ở Thành phố Hồ Chí Minh. Minh An, một nữ nhân viên văn phòng thốt lên đầy bức xúc: "Thanh niên tập gym lực lưỡng như vậy mà lại hành hung một nữ shipper đang vất vả mưu sinh giữa phố. Không thể để chìm xuồng. Phải chia sẻ để cơ quan chức năng vào cuộc".
Năm người bạn cùng bàn, ai cũng tỏ vẻ đồng tình khi xem một clip được chia sẻ qua facebook. Chỉ hai ngày sau, Công an TP Hồ Chí Minh khởi tố vụ án, bắt tạm giam người liên quan. Một vụ việc tưởng chừng nhỏ, nhưng không còn nhỏ khi được đặt vào dòng chảy mạng xã hội.
Chỉ một tuần trước đó, tại Cần Thơ, một clip khác ghi lại cảnh dàn cảnh giật dây chuyền tại khu du lịch Liên Hoa Bảo Tháp. Video lan nhanh. Hàng nghìn lượt chia sẻ. Ít ngày sau, hàng loạt đối tượng bị truy xét. Bốn người ra đầu thú. Tổng số liên quan bị bắt giữ hoặc ra trình diện lên đến 12 người .
Những câu chuyện như vậy không còn hiếm. Một clip ngắn. Một dòng trạng thái. Và rồi cả hệ thống bắt đầu chuyển động.
Ngày nay, camera an ninh, điện thoại cá nhân, mạng xã hội và sự tham gia của cộng đồng đang tạo ra một cơ chế mới. Vụ việc được phát hiện nhanh hơn. Manh mối được mở rộng nhanh hơn. Và đối tượng khó có thể trốn tránh.
Việt Nam hiện có khoảng 110 triệu tài khoản mạng xã hội, theo báo cáo của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Facebook, Zalo, TikTok và YouTube là những nền tảng phổ biến nhất. Trung bình mỗi người dành từ 2,5 đến hơn 3 giờ mỗi ngày trên không gian này – một môi trường đủ lớn để bất kỳ sự việc nào cũng có thể nhanh chóng lan rộng.
Không chỉ những bức xúc nhỏ, cả những vụ án lớn, dấu vết của cộng đồng mạng cũng ngày càng rõ. Có vụ án giết người được phát hiện từ thông tin trên mạng. Có vụ cướp ngân hàng, cơ quan chức năng kêu gọi toàn dân cung cấp dữ liệu... Công lý không còn chỉ bắt đầu từ hiện trường vụ án, mà có thể bắt đầu từ một cú bấm "chia sẻ" hoặc một dòng comment.
Cộng đồng mạng đang tiếp sức cho công lý ra sao?
Theo ông Võ Đỗ Thắng, Giám đốc Trung tâm Đào tạo Quản trị và An ninh mạng Athena, mạng xã hội tạo ra một lực đẩy rất lớn. "Mạng xã hội có tính lan truyền rất nhanh. Khi một vụ việc được đưa lên, nó tạo áp lực lớn để các bên liên quan phải có phản ứng", ông nói.
Ông cho rằng trước đây, nhiều vụ việc chỉ nằm trong phạm vi nhỏ. Ít người biết. Dễ bị bỏ qua. Nhưng nay, chỉ cần một video, câu chuyện có thể lan ra cộng đồng rộng lớn. Trong đó có cả những người có ảnh hưởng. Có cả cơ quan chức năng. "Khi xử lý chưa thỏa đáng, mạng xã hội lại tạo cao trào mới. Nhiều ý kiến tiếp tục xuất hiện, buộc vụ việc phải được làm rõ đến nơi đến chốn", ông Thắng nhận định.
Ở góc độ thực tiễn, Đại úy Huỳnh Đỗ Tấn Thịnh - Phòng Cảnh sát hình sự (PC02) Công an TP Hồ Chí Minh, nhìn nhận vai trò của người dân ngày càng rõ nét. "Trong thời đại số, tai mắt của nhân dân không chỉ ở ngoài đời thực mà còn hiện diện rất rõ trên không gian mạng", anh nói.
Theo Đại úy Thịnh, nhiều clip, hình ảnh do người dân cung cấp đã giúp lực lượng công an nhanh chóng nắm diễn biến, nhận diện đối tượng, xác định phương tiện và hướng di chuyển. "Trước đây, việc xác minh mất nhiều thời gian. Nay một clip đúng thời điểm có thể rút ngắn đáng kể quá trình truy xét", anh cho biết.
Không chỉ là tốc độ, mạng xã hội còn tạo ra sự tham gia. Một người đăng tải. Nhiều người nhận ra. Nhiều nạn nhân khác lên tiếng. Từ những mảnh ghép rời rạc, bức tranh tội phạm dần hiện rõ. Đại úy Thịnh cho rằng đây là giá trị rất lớn của cộng đồng. Nhưng phải được khai thác đúng cách: "Mạng xã hội có ba giá trị: lan truyền nhanh, lưu giữ hình ảnh và khơi dậy sự tham gia của cộng đồng. Nếu kiểm chứng đúng quy trình, đây là nguồn hỗ trợ rất hiệu quả", anh nhấn mạnh.
Nhưng công lý không thể là "phiên tòa online"
Tuy nhiên, sức mạnh đó không phải không có mặt trái. Ông Võ Đỗ Thắng cảnh báo: "Không phải lúc nào thông tin cũng đến từ cộng đồng. Có thể có nhóm ẩn danh, dùng công nghệ để tạo làn sóng dư luận vì mục đích riêng".
Theo ông, ranh giới giữa giám sát xã hội tích cực và áp lực đám đông tiêu cực rất mong manh. Khi không có cơ quan chuyên môn xác định đúng sai, cộng đồng rất dễ rơi vào trạng thái phán xét mơ hồ.
Nông trại điện thoại (Phone Farm, Click Farm) là hệ thống gồm hàng loạt những chiếc điện thoại cũ được thiết lập để nhận lệnh điều khiển giống hệt nhau, đang trở thành mối lo ngại có thể tác động đến xu hướng người dùng. (Ảnh minh họa: Vice)
Trên thực tế, cùng với sự phát triển của mạng xã hội, các “nông trại điện thoại”, tài khoản ảo phục vụ seeding, điều hướng dư luận cũng xuất hiện ngày càng nhiều, khiến không phải mọi làn sóng trên mạng đều phản ánh đúng ý chí cộng đồng.
Ở góc độ pháp lý, luật sư Đồng Văn Vương, Đoàn Luật sư TP Hà Nội, nhấn mạnh một nguyên tắc quan trọng: "Thông tin trên mạng xã hội chỉ là nguồn tin ban đầu. Chỉ khi được thu thập, kiểm chứng đúng quy trình thì mới có thể trở thành chứng cứ", ông nói .
Theo ông, pháp luật quy định rõ chứng cứ phải có thật, được thu thập hợp pháp. Clip, hình ảnh có thể là dữ liệu điện tử, nhưng phải được giám định, xác minh tính khách quan. Điều đó có nghĩa: Mạng xã hội có thể giúp phát hiện, nhưng không thể thay thế quy trình tố tụng. "Áp lực dư luận có thể thúc đẩy tiến độ. Nhưng không được phép ảnh hưởng đến việc đánh giá chứng cứ hay phán quyết của tòa án", luật sư Vương nhấn mạnh .
Một rủi ro khác là thông tin sai lệch. Clip bị cắt ghép. Bình luận suy diễn. Danh tính bị gán nhầm. Những điều này không chỉ gây nhiễu điều tra, mà còn có thể khiến người vô tội bị tổn hại. Thậm chí, người chia sẻ thông tin sai còn có thể đối mặt trách nhiệm pháp lý. Từ xử phạt hành chính đến truy cứu hình sự, tùy mức độ vi phạm .
Từ thực tiễn điều tra, Đại úy Thịnh cũng chỉ ra một nguy cơ rất cụ thể. Thông tin lan quá sớm có thể làm lộ hướng điều tra. Đối tượng có thể bỏ trốn hoặc tiêu hủy chứng cứ. "Người dân nên ưu tiên cung cấp thông tin trực tiếp cho cơ quan công an. Không nên đăng tải tràn lan khi chưa cần thiết", anh khuyến nghị.
Mạng xã hội có thể rút ngắn hành trình của công lý, nhưng không thể rút gọn quy trình của pháp luật. Một clip có thể mở đầu câu chuyện, một làn sóng dư luận có thể tạo áp lực, nhưng kết luận cuối cùng vẫn phải đến từ chứng cứ điều tra và quy định pháp luật.
Theo các chuyên gia, trong một xã hội số, mỗi người dân vừa là người chứng kiến, vừa là người truyền tin. Nhưng đi cùng với đó là trách nhiệm kiểm chứng, không suy diễn, không biến mạng xã hội thành nơi kết án.
Bởi nếu công lý đi nhanh hơn nhờ áp lực cộng đồng, thì cũng cần đi đúng đường nhờ quy định, luật pháp, đó mới là ranh giới cần được giữ vững.
Bình luận (0)