Sâm Lai Châu – Từ nguồn gen quý đến sản phẩm có giá trị cao

Chiều 19/9, Bộ Y tế, Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với UBND tỉnh Lai Châu tổ chức Hội thảo khoa học “Sâm Lai Châu – Tinh hoa đại ngàn Tây Bắc”. Đây là dịp để các nhà quản lý, nhà khoa học, chuyên gia, doanh nghiệp cùng đánh giá tiềm năng, nhận diện những vấn đề đặt ra và tìm kiếm giải pháp phát triển cây sâm Lai Châu theo hướng bền vững.

Hội thảo do Tiến sĩ Vũ Mạnh Hà, Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế; Tiến sĩ Lê Xuân Định, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ và ông Hà Trọng Hải, Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lai Châu đồng chủ trì.

Tham dự hội thảo có lãnh đạo tỉnh Lai Châu, đại diện các bộ, ngành Trung ương, các tỉnh Lào Cai, Sơn La, Điện Biên; các học viện, trường đại học, hiệp hội, doanh nghiệp, tập đoàn, hợp tác xã cùng các đơn vị, địa phương trong tỉnh.

Sâm Lai Châu – nguồn gen quý của đại ngàn Tây Bắc

Phát biểu chào mừng hội thảo, Chủ tịch UBND tỉnh Lai Châu Hà Quang Trung cho biết Lai Châu có diện tích tự nhiên trên 906.800 ha, khí hậu mát mẻ quanh năm, hệ sinh thái rừng đa dạng, phong phú. Đây là những điều kiện thuận lợi để phát triển nhiều loại cây dược liệu quý, trong đó có sâm Lai Châu.

Sâm Lai Châu có thành phần hóa học đa dạng, với sự hiện diện của 52 loại saponin. Các bộ phận của cây đều có giá trị sử dụng làm dược liệu; đáng chú ý, phần thân rễ chứa hàm lượng saponin MR2 tương đối cao.

Từ tiềm năng tự nhiên đó, Lai Châu đang từng bước hình thành vùng sản xuất sâm theo hướng tập trung, gắn bảo tồn nguồn gen với phát triển kinh tế.

Theo lãnh đạo tỉnh, khoảng 30.000 ha được xác định phù hợp với phát triển sâm Lai Châu, trong đó trên 20.300 ha rất phù hợp. Tỉnh đã bảo tồn khoảng 1.700 cây mẹ ngoài tự nhiên, gây trồng hơn 21.000 cây. Hiện có 46 tổ chức và trên 200 hộ gia đình, cá nhân đầu tư, gây trồng sâm với diện tích trên 150 ha.

Nhiều diện tích đã ứng dụng tiến bộ kỹ thuật, sản xuất theo tiêu chuẩn “Thực hành tốt trồng trọt và thu hái dược liệu” do Tổ chức Y tế Thế giới ban hành (GACP-WHO) và tiêu chuẩn hữu cơ.

Đáng chú ý, cây sâm Lai Châu đã được cấp bằng bảo hộ giống cây trồng và cấp 120 mã số cơ sở trồng với gần 6 triệu cây. Các thủ tục xây dựng, bảo hộ thương hiệu, chỉ dẫn địa lý và bổ sung sâm Lai Châu vào chuyên luận sâm Việt Nam trong Dược điển Việt Nam đang được tích cực triển khai.

Những con số này cho thấy quá trình bảo tồn và phát triển sâm Lai Châu đã có những bước tiến đáng kể. Tuy nhiên, để một nguồn gen quý trở thành sản phẩm có giá trị cao trên thị trường, vẫn cần một hệ sinh thái phát triển đồng bộ, từ giống, vùng trồng, tiêu chuẩn, nghiên cứu khoa học đến chế biến và thương mại.

Chuẩn hóa để nâng tầm giá trị sâm Lai Châu

Tại hội thảo, sau khi theo dõi video “Sâm Lai Châu - Tinh hoa đại ngàn Tây Bắc”, các nhà quản lý, nhà khoa học, chuyên gia và cộng đồng doanh nghiệp đã cùng trao đổi, đánh giá thực trạng, nhận diện tiềm năng, cơ hội cũng như những thách thức trong quá trình phát triển loại dược liệu quý này.

Các tham luận tập trung vào nhiều nội dung quan trọng như định hướng phát triển công nghiệp dược liệu và thuốc cổ truyền; hiện trạng các loài thuộc chi nhân sâm tại Lai Châu; định vị sâm Lai Châu trở thành “sản phẩm quốc gia” từ nguồn gen, tiêu chuẩn, atlas hóa học đến công nghiệp chế biến sâu, kinh tế xanh và thương hiệu quốc gia.

Một nội dung được quan tâm là cơ sở khoa học, tiền lệ dược điển và đề xuất kỹ thuật để đưa sâm Lai Châu vào chuyên luận sâm Việt Nam. Bên cạnh đó là việc kết nối tri thức, kinh nghiệm quốc tế, trong đó có kinh nghiệm của Nhật Bản, nhằm mở rộng cơ hội đưa sản phẩm sâm Lai Châu ra thị trường thế giới.

Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định khẳng định Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ đồng hành cùng Lai Châu trong quá trình phát triển sản phẩm sâm Lai Châu.

Theo đó, cần tiếp tục triển khai đồng bộ các nghiên cứu về nguồn gen, điều kiện sinh trưởng, quy trình trồng, chăm sóc, thu hoạch, sơ chế và bảo quản. Cùng với đó là hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, phương pháp kiểm định, định danh, xác nhận xuất xứ, nguồn gốc để từng bước kết nối với các tiêu chuẩn quốc gia, tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia đối với sâm Lai Châu.

Việc xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc đồng bộ, minh bạch cũng được đặt ra nhằm gắn bảo hộ với kiểm soát sử dụng bền vững và phát triển giá trị thương hiệu.

Một yêu cầu quan trọng khác là hình thành hệ sinh thái liên kết giữa Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp; tăng cường kết nối doanh nghiệp với các tổ chức nghiên cứu, đầu tư cơ sở hạ tầng và đẩy mạnh công nghệ chế biến sâu.

Phát triển sâm gắn với sinh kế và bảo vệ rừng

Từ góc độ ngành y tế, Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà đề nghị Lai Châu tập trung chuẩn hóa vùng trồng, quy trình sản xuất, hình thành chuỗi giá trị và đẩy mạnh chế biến sâu.

Hội đồng Dược điển Việt Nam và các đơn vị liên quan tiếp tục phối hợp với tỉnh để hoàn thiện hồ sơ; trước mắt hoàn thiện hồ sơ phục vụ thẩm định, công bố Tiêu chuẩn quốc gia sâm Việt Nam sửa đổi, bổ sung trong năm 2026.

Các cục thuộc Bộ Y tế được đề nghị hướng dẫn, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp trong thực hiện các thủ tục liên quan đến thuốc, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và mỹ phẩm từ sâm Lai Châu.

Đặc biệt, phát triển sâm không chỉ được nhìn nhận dưới góc độ tạo ra một sản phẩm có giá trị kinh tế, mà còn phải gắn với mục tiêu tạo sinh kế, nâng cao thu nhập cho đồng bào vùng cao, bảo vệ rừng, phát triển kinh tế dưới tán rừng và bảo tồn nguồn gen.

Đây cũng là hướng đi có ý nghĩa đối với một địa phương có diện tích rừng và điều kiện sinh thái phù hợp để phát triển cây dược liệu như Lai Châu. Khi bảo tồn nguồn gen được đặt song hành với phát triển sản xuất, giá trị của cây sâm có thể được mở rộng từ sản phẩm nông nghiệp sang dược liệu, sản phẩm chăm sóc sức khỏe và các sản phẩm chế biến có giá trị gia tăng cao.

Phát biểu bế mạc hội thảo, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lai Châu Hà Trọng Hải nhấn mạnh, những kết quả đạt được không chỉ giúp tỉnh nhận diện rõ hơn tiềm năng, giá trị và hướng phát triển bền vững cho cây sâm Lai Châu, mà còn là cơ sở khoa học và thực tiễn để tỉnh tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế, chính sách và triển khai hiệu quả trong thời gian tới.

Lai Châu cam kết tiếp tục đồng hành, tạo điều kiện thuận lợi về cơ chế, chính sách và môi trường đầu tư để các nhà khoa học, doanh nghiệp, nhà đầu tư trong và ngoài nước yên tâm nghiên cứu, hợp tác, đầu tư phát triển sâm Lai Châu và các sản phẩm dược liệu của tỉnh.

Mục tiêu đặt ra không dừng ở việc mở rộng diện tích trồng sâm, mà hướng tới xây dựng một chuỗi giá trị hoàn chỉnh, từ bảo tồn nguồn gen, chuẩn hóa giống, vùng trồng, sản xuất, nghiên cứu khoa học, chế biến sâu đến thương mại và xây dựng thương hiệu.

Tại hội thảo, UBND tỉnh Lai Châu đã trao 7 biên bản ghi nhớ hợp tác với các đơn vị. Những thỏa thuận này được kỳ vọng tạo thêm động lực kết nối giữa địa phương với các nhà khoa học, doanh nghiệp và nhà đầu tư, từng bước đưa các kết quả nghiên cứu, tiềm năng nguồn gen và lợi thế vùng sinh thái thành những giá trị cụ thể.

Từ nguồn gen quý giữa đại ngàn Tây Bắc, sâm Lai Châu đang đứng trước cơ hội được phát triển theo một hướng tiếp cận mới: lấy khoa học và công nghệ làm nền tảng, lấy tiêu chuẩn làm thước đo, lấy chế biến sâu và thị trường làm động lực, đồng thời đặt bảo tồn nguồn gen, bảo vệ rừng và sinh kế của người dân vào trung tâm của quá trình phát triển.