Siết vi phạm bản quyền số: Cơ hội cho kinh tế số sạch

"Siết bản quyền số chính là siết chặt vào những kẻ vi phạm và mở rộng cửa cho người làm thật, đầu tư thật - điều kiện để Việt Nam chuyển mình từ thị trường 'rẻ vì lậu' sang thị trường giá trị vì hợp pháp", Thạc sĩ Luật Võ Hồng Tú, CEO Minh Tú Law, nói. Ông đánh giá chiến dịch siết vi phạm bản quyền, sở hữu trí tuệ và tài sản số từ ngày 7-30/5 sau Công điện 38 của Thủ tướng Chính phủ được nhiều chuyên gia xem như một lát cắt phản ánh sự thay đổi trong cách nhìn về bản quyền số tại Việt Nam hiện nay.

Công điện 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 5/5 yêu cầu mở đợt cao điểm xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ trên toàn quốc đến hết tháng 5. Phản ứng trước chiến dịch này, hàng loạt website phim lậu, game lậu và phát sóng thể thao trái phép đã đồng loạt dừng hoạt động hoặc ẩn nội dung. Một số nền tảng còn công khai thông báo "tuân thủ pháp luật Việt Nam" sau nhiều năm tồn tại gần như công khai.

Động thái này nhanh chóng tạo ra sự chú ý lớn trên thị trường nội dung số. Nhưng với giới chuyên gia, điều đáng nói hơn nằm ở phía sau các website lậu: đó là câu chuyện về môi trường đầu tư, tài sản số và tương lai của nền kinh tế số Việt Nam.

Không còn chỉ là chuyện "phim lậu"

Nếu cách đây vài năm, câu chuyện vi phạm bản quyền trên Internet thường gắn với phim ảnh, bóng đá hay nội dung giải trí, thì hiện nay khái niệm "bản quyền số" đã mở rộng.

Phần mềm, dữ liệu, nội dung giáo dục, AI, nền tảng số, tài sản số hay thuật toán công nghệ đều đang trở thành tài sản giá trị của doanh nghiệp. Trong bối cảnh đó, sở hữu trí tuệ không còn đơn thuần là vấn đề pháp lý mà dần trở thành nền tảng của kinh tế số.

Theo báo cáo e-Conomy SEA 2025 của Google, Temasek và Bain & Company, quy mô kinh tế số Việt Nam năm 2025 ước đạt khoảng 39 tỷ USD, tăng 17% so với năm trước. Trong khi đó, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết doanh thu ngành công nghiệp công nghệ số năm 2025 ước đạt gần 198 tỷ USD.

Ở quy mô này, việc bảo vệ tài sản số không còn là lựa chọn mà đã trở thành điều kiện để thị trường vận hành bền vững.

Theo ông Tú, việc hàng loạt website lậu đóng cửa sau Công điện 38 cho thấy hiệu lực răn đe rất rõ của đợt cao điểm xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, ông cho rằng đây mới chỉ là "bước ngoặt có điều kiện".

"Bước ngoặt này chỉ thật sự có ý nghĩa nếu các giải pháp thể chế được duy trì bền vững sau chiến dịch", ông Tú nhận định.

Theo chuyên gia pháp lý này, điểm khác biệt hiện nay là Việt Nam không còn ở trong "khoảng trống pháp lý" như trước. Loạt thể chế tăng mức xử phạt hành chính và hình sự với vi phạm bản quyền số đã được hoàn thiện trong thời gian gần đây. Bên cạnh đó, việc Bộ Công an triệt phá đường dây Xôi Lạc TV và xử lý hình sự các đối tượng vận hành cho thấy cách tiếp cận đã thay đổi, từ xử phạt hành chính sang xử lý mạnh tay với các đường dây quy mô lớn.

"Sân chơi công bằng" cho doanh nghiệp công nghệ

"Chiến dịch lần này đưa ra một thông điệp mạnh mẽ, tạo sân chơi công bằng cho các doanh nghiệp kinh doanh chân chính và tuân thủ pháp luật", ông Vũ Trọng Nghĩa, CEO công ty chuyên về tài chính - công nghệ Bizzi, nhận định.

Với các doanh nghiệp công nghệ, việc siết vi phạm bản quyền được xem là tín hiệu tích cực sau nhiều năm phải cạnh tranh với các nền tảng hoạt động trái phép.

Đại diện Bizzi cho biết cộng đồng startup và doanh nghiệp công nghệ đã kiến nghị mạnh hơn về bảo vệ sở hữu trí tuệ trong thời gian dài, bởi đây là điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp yên tâm đầu tư cho nghiên cứu phát triển.

Theo ông Nghĩa, trong các thương vụ đầu tư công nghệ, yếu tố sở hữu trí tuệ hiện được các quỹ đầu tư và tổ chức tài chính đặc biệt quan tâm. Doanh nghiệp thường phải chứng minh quyền tác giả, đăng ký sở hữu trí tuệ và cơ chế quản trị bản quyền trong quá trình thẩm định pháp lý.

Điều này càng trở nên quan trọng khi phần lớn giá trị của startup công nghệ hiện nằm ở tài sản vô hình như phần mềm, dữ liệu, giải pháp công nghệ hoặc sáng chế.

Theo các chuyên gia, đây cũng là lý do vấn đề thực thi bản quyền số ngày càng được gắn trực tiếp với môi trường đầu tư.

Trước đó, nhiều báo cáo của USTR, EuroCham hay BritCham trong các năm gần đây cũng liên tục nhắc tới vi phạm bản quyền số như một rào cản với nhà đầu tư quốc tế.

Theo ông Võ Hồng Tú, việc Việt Nam quyết liệt hơn trong thực thi sở hữu trí tuệ sẽ góp phần củng cố niềm tin của các nhà đầu tư quốc tế vào thị trường công nghệ và nội dung số trong nước.

Phân tích riêng về mảng phim lậu, ông Võ Thanh Mỹ, Chủ tịch Chi hội Truyền thông số phía Nam (SVDCA), cho rằng nhiều người hiện vẫn nhìn web phim lậu như một dạng "xem miễn phí", trong khi thực tế phía sau đó là cả một hệ sinh thái kiếm tiền bất hợp pháp.

Theo ông Mỹ, mô hình kiếm tiền của các website lậu hiện không còn đơn thuần là đặt banner quảng cáo mà đã mở rộng sang quảng cáo độc hại, điều hướng sang nền tảng cá cược, thu thập dữ liệu người dùng hoặc bán lưu lượng truy cập.

"Các website này đang biến lưu lượng truy cập thành tài sản thương mại bất hợp pháp, trong khi chủ sở hữu nội dung lại không được hưởng lợi", ông Mỹ nói.

Không chỉ gây thiệt hại cho doanh nghiệp nội dung, các website lậu còn tiềm ẩn nguy cơ mã độc, rò rỉ dữ liệu cá nhân và lừa đảo trực tuyến.

Ông Mỹ cho rằng nếu chỉ xử lý bằng chế tài thì chưa đủ để giải quyết tận gốc vấn đề. Điều quan trọng là phải phát triển được hệ sinh thái nền tảng hợp pháp đủ mạnh để cạnh tranh với web lậu.

Theo đó, doanh nghiệp nội dung số cần cạnh tranh bằng trải nghiệm người dùng, mức giá phù hợp hơn với số đông, nội dung phong phú và mô hình thanh toán thuận tiện hơn.

"Nếu nền tảng chính thống đủ thuận tiện, chất lượng tốt và chi phí hợp lý thì người dùng sẽ dần rời bỏ web lậu", ông Mỹ nhận định.

Cơ hội cho "kinh tế số sạch"

Theo giới chuyên gia, nếu nhìn rộng hơn, việc siết vi phạm bản quyền hiện nay chính là bước "làm sạch hạ tầng" cho kinh tế số Việt Nam.

Trong nhiều năm, các doanh nghiệp đầu tư bài bản vào phần mềm, nội dung số hay công nghệ phải cạnh tranh với những nền tảng gần như không chịu chi phí bản quyền, thuế hoặc kiểm duyệt. Điều này tạo ra môi trường cạnh tranh "méo mó" và làm giảm động lực đầu tư dài hạn.

Ông Võ Hồng Tú cho rằng khi môi trường số được làm sạch hơn, dòng tiền sẽ quay trở lại đúng với những doanh nghiệp tạo ra giá trị thật.

Việt Nam hiện đứng trước cơ hội chuyển từ mô hình "thị trường số giá rẻ" sang "thị trường số có giá trị", nơi tài sản trí tuệ được xem là nền tảng của đổi mới sáng tạo và tăng trưởng. Dù vậy, các chuyên gia đều cho rằng cuộc chiến chống vi phạm bản quyền số sẽ khó thành công nếu chỉ dừng ở các chiến dịch ngắn hạn.

Trong khi đó, ông Nghĩa chia sẻ các nhà đầu tư tổ chức khi đầu tư vào một công nghệ luôn yêu cầu những chứng nhận sở hữu trí tuệ, đăng ký quyền tác giả,… trong quá trình thẩm định (due diligence) để đảm bảo việc kiểm soát rủi ro pháp lý. Để tránh những tranh chấp không đáng có về bản quyền, họ còn yêu cầu doanh nghiệp cần phải có những điều khoản chặt chẽ về bản quyền trong hợp đồng lao động và nội quy lao động của doanh nghiệp.

"Việc doanh nghiệp tuân thủ các quy định về sở hữu trí tuệ và bản quyền tác giả là một yếu tố quan trọng giúp tăng khả năng nhận được đầu tư từ những tổ chức đầu tư chuyên nghiệp", ông Vũ Trọng Nghĩa nói.