Sinh viên mới ra trường: Thừa số lượng, khó tuyển dụng?

Theo số liệu của Cục Thống kê, tỷ lệ thất nghiệp ở thanh niên vẫn cao hơn đáng kể so với mặt bằng chung, cho thấy những khó khăn mà người trẻ phải đối mặt khi chuyển từ giảng đường sang môi trường làm việc thực tế.

Sự “lệch pha” giữa giảng đường và thực tế

Theo các chuyên gia, hiện tượng này xuất phát từ sự "lệch pha" của thị trường lao động hiện nay, khoảng cách giữa năng lực đào tạo và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Chị Dương Thị Ngọc Anh, chuyên viên tuyển dụng cho biết, rất nhiều sinh viên sở hữu nền tảng lý thuyết tốt nhưng lại thiếu hụt kỹ năng thực tế. Khi bước vào môi trường làm việc, các bạn mất quá nhiều thời gian để làm quen và thậm chí không đáp ứng được yêu cầu ban đầu.

“Có thể nói, khoảng trống lớn của sinh viên hiện nay là sự chênh lệch giữa "năng lực học thuật" và "năng lực thực chiến". Nếu năng lực học thuật chỉ trả lời cho câu hỏi: Em biết gì? thì năng lực thực chiến lại đòi hỏi người trẻ phải giải quyết bài toán khó hơn: Em làm được gì với điều em biết trong một môi trường có áp lực, deadline và những vấn đề không nằm gọn trong giáo trình? Rất nhiều sinh viên có điểm số tốt nhưng khi được yêu cầu mô tả quy trình xây dựng một sản phẩm hay giải quyết một tình huống cụ thể thì lại lúng túng”, chị Ngọc Anh phân tích.

Chính điều này đã đẩy nhiều người trẻ vào trạng thái "sốc" và chênh vênh. Anh Nam Nguyễn, sinh viên ngành Báo chí từng vô cùng lo lắng khi nhận ra mình khuyết thiếu quá nhiều kỹ năng mà nhà tuyển dụng yêu cầu. “Khi còn là sinh viên, mình cũng tham gia rất nhiều phong trào, hoạt động trong câu lạc bộ của trường, cũng có những giải thưởng về ngành học của mình. Nhưng đến lúc ra trường, mình nhận ra mọi thứ vận hành hoàn toàn khác. Với những kinh nghiệm mà mình vốn tự tin thì lại không thu hút sự chú ý của các nhà tuyển dụng, họ thường đặt cho mình các tình huống thực tế ‘khó nhằn’ hơn” - Nam Nguyễn chia sẻ.

Tương tự, anh Minh Quân, sinh viên ngành Bất động sản cũng từng lúng túng không biết trả lời ra sao khi bị hỏi về các dự án thực tế, dù trước đó anh luôn nghĩ "chỉ cần học tốt là đủ". Hậu quả là không ít người trẻ phải chấp nhận làm trái ngành, gây lãng phí nguồn nhân lực và tạo áp lực định hướng lại nghề nghiệp.

Thực tế, doanh nghiệp hiện nay vẫn “khát” nhân lực. Họ không chỉ tìm người giỏi chuyên môn, mà còn đặc biệt coi trọng kỹ năng mềm (giao tiếp, làm việc nhóm, quản lý thời gian) và thái độ làm việc. Các chuyên gia cho rằng, sự xuất hiện của Trí tuệ nhân tạo (AI) càng làm thay đổi tiêu chí tuyển dụng. Nếu chỉ có kiến thức chuyên ngành thuần túy, nhiều công việc đơn thuần đều có thể bị AI thay thế, khiến ứng viên dễ dàng bị tụt hậu.

Đừng chỉ tìm một công việc, hãy xây một năng lực nghề nghiệp

Để giải quyết sự "lệch pha" này, nhiều chuyên gia cho biết sinh viên và doanh nghiệp không thể chỉ đứng từ một phía để than phiền, mà cả hai bên đều cần phải thay đổi tư duy và cách tiếp cận.

Trao đổi với phóng viên Thời báo VTV, ông Phạm Mạnh Khôi, người có hơn 30 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực tuyển dụng thẳng thắn nhìn nhận, học giỏi không bao giờ là vô nghĩa. Một tấm bằng tốt, điểm số cao, thành tích học tập xuất sắc vẫn là tín hiệu cho thấy sinh viên có khả năng học, có kỷ luật, có nỗ lực. Đây cũng là một trong những điều kiện cơ bản mà nhiều doanh nghiệp vẫn xem xét khi tuyển dụng nhân sự trẻ.

Tuy nhiên, một thực tế ông quan sát được khi làm việc với nhiều bạn trẻ là: không ít sinh viên có điểm số tốt nhưng kiến thức chuyên môn nền tảng lại chưa thật sự chắc. Có những bạn học ngành marketing nhưng khi được hỏi về vai trò của digital marketing trong một chiến lược kinh doanh thì trả lời còn khá chung chung. Có bạn học nhân sự nhưng chưa hình dung rõ HRBP làm gì trong doanh nghiệp. Có bạn học công nghệ nhưng khi mô tả quy trình xây dựng một sản phẩm hay viết một đoạn code để giải quyết bài toán cụ thể thì còn lúng túng.

“Điều đó không có nghĩa là các bạn không có năng lực. Nhưng nó cho thấy một khoảng trống lớn giữa ‘học để thi’ và ‘học để làm’. Nhiều bạn có thể vượt qua kỳ thi rất tốt, nhưng khi bước vào môi trường làm việc thật, các bạn lại gặp khó khăn trong việc biến kiến thức thành hành động, biến lý thuyết thành kết quả, biến hiểu biết thành giải pháp. Đó là lý do tiêu chí tuyển dụng của doanh nghiệp đang thay đổi. Doanh nghiệp hiện nay không chỉ tìm người giỏi nhất trên giấy tờ, mà tìm người phù hợp nhất để giải quyết vấn đề thực tế” - ông Khôi nhận định.

Như vậy, thay vì giữ tâm thế "chờ được đào tạo lại", vị chuyên gia cho rằng sinh viên cần chủ động xây dựng "hồ sơ năng lực" thực chiến. Cụ thể, tự viết CV thành bản tóm tắt năng lực, trải nghiệm và mức độ sẵn sàng của bản thân; Thể hiện rõ mình là ai, phù hợp với công việc ra sao và thái độ ứng tuyển nghiêm túc.

Ngoài ra, có thể biến việc học thành sản phẩm thật, thực chất. Áp dụng AI để nghiên cứu, tổng hợp, tăng tốc độ làm việc nhưng vẫn tự kiểm chứng và chịu trách nhiệm với kết quả.

Thực tế, doanh nghiệp không kỳ vọng sinh viên mới ra trường biết hết mọi thứ. Nhưng họ kỳ vọng các em có khả năng học, có khả năng hỏi đúng và khả năng chủ động chứng minh bản thân bằng sự chuẩn bị nghiêm túc của mình.

Ở chiều ngược lại, chuyên gia Phạm Mạnh Khôi cũng cho rằng bài toán không chỉ nằm ở sinh viên. Doanh nghiệp vừa muốn tối ưu chi phí, vừa "khát" người làm được việc ngay, nhưng lại vẫn dùng những bộ lọc tuyển dụng rất cũ (như học trường nào, điểm số bao nhiêu, có kinh nghiệm chưa).

Để không bỏ sót nhân tài, các doanh nghiệp cũng cần phải thay đổi bộ tiêu chí để tạo cơ chế cho các ứng viên. Có thể xây dựng tiêu chuẩn tuyển dụng dựa trên năng lực thực tế với các bản mô tả công việc (JD) sát thực tế; đưa bài tập tình huống vào quy trình phỏng vấn.

Quan trọng hơn, cần đánh giá tiềm năng học hỏi qua các dự án, hoạt động ngoại khóa thay vì đòi hỏi số năm kinh nghiệm toàn thời gian từ một sinh viên mới tốt nghiệp. Đầu tư vào trải nghiệm ứng viên và các chương trình thực tập bài bản để tự xây dựng kho nhân tài.

Theo chuyên gia, các bạn trẻ đừng chỉ tìm một công việc, hãy xây dựng năng lực nghề nghiệp. Công việc đầu tiên rất quan trọng, nhưng quan trọng hơn là năng lực học, năng lực làm, năng lực thích nghi và năng lực tạo ra giá trị. Trong một thị trường nhiều biến động, người đi xa không phải lúc nào cũng là người giỏi nhất lúc bắt đầu, mà là người học nhanh nhất, điều chỉnh nhanh nhất và giữ được tinh thần trách nhiệm lâu dài nhất.

Thị trường lao động hiện nay là một bức tranh biến động không ngừng dưới sức ép của cạnh tranh năng suất và công nghệ AI. Để tháo gỡ bài toán "thừa số lượng, khó tuyển dụng", sự chủ động của sinh viên và sự đổi mới của doanh nghiệp nếu đứng độc lập là chưa đủ. Cần có một hệ sinh thái kết nối chặt chẽ, nơi sinh viên chủ động trang bị kỹ năng thực chiến, nhà trường đào tạo bám sát thực tế, và doanh nghiệp đánh giá công bằng dựa trên năng lực.