Sinh viên tiếp cận đạo đức AI từ những tình huống thực tế

Trí tuệ nhân tạo đang được sinh viên sử dụng ngày càng phổ biến trong tìm kiếm thông tin, học tập, nghiên cứu và sáng tạo nội dung. Tuy nhiên, cùng với những tiện ích về tốc độ và khả năng xử lý dữ liệu, công nghệ này cũng đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến thông tin sai lệch, deepfake, quyền riêng tư, bảo vệ dữ liệu và trách nhiệm đối với nội dung do AI tạo ra.

Từ thực tế đó, một nhóm sinh viên Đại học FPT Hà Nội triển khai hoạt động truyền thông mang tên CTRL + ETHICS, tập trung vào việc sử dụng AI an toàn, minh bạch và có trách nhiệm. Thay vì tiếp cận đạo đức AI như một vấn đề thuần túy kỹ thuật, nhóm đặt câu hỏi về vai trò của người sử dụng trong từng thao tác cụ thể với công nghệ.

Nội dung được xây dựng từ những tình huống sinh viên có thể gặp hằng ngày: Có nên cung cấp thông tin cá nhân cho chatbot? Kết quả do AI đưa ra có cần kiểm chứng? Người dùng chịu trách nhiệm như thế nào khi sử dụng hoặc chia sẻ nội dung do AI tạo ra? Đâu là ranh giới giữa việc dùng AI để hỗ trợ và để công nghệ thay thế quá trình tư duy?

Đưa nguyên tắc đạo đức vào trải nghiệm

Theo nội dung dự án, các hoạt động được xây dựng trên cơ sở những nguyên tắc về an toàn, độ tin cậy, quyền riêng tư, bảo vệ dữ liệu, công bằng, minh bạch và trách nhiệm trong sử dụng AI.

Đối với người dùng, những nguyên tắc này được cụ thể hóa bằng yêu cầu xác định mục đích sử dụng phù hợp, hạn chế cung cấp dữ liệu cá nhân hoặc thông tin cần bảo mật, kiểm chứng kết quả do AI cung cấp và duy trì vai trò phán đoán của con người trong các quyết định quan trọng.

Để chuyển các nội dung trên thành những vấn đề dễ tiếp cận, nhóm sinh viên sử dụng nhiều hình thức như video ngắn, podcast, phỏng vấn và không gian trải nghiệm tương tác.

Chuỗi nội dung "AI Vỉa hè" ghi nhận quan điểm và thói quen sử dụng AI của người trẻ. Trong khi đó, "Tips & Tricks AI" tập trung vào một số kỹ năng như kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và nhận biết rủi ro khi sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo.

Tại không gian trải nghiệm CTRL + ETHICS Experience, các chủ đề như deepfake, tin giả, quyền riêng tư dữ liệu và trách nhiệm của người dùng được thể hiện thông qua các tình huống tương tác. Theo số liệu do nhóm thực hiện cung cấp, hoạt động thu hút hơn 300 lượt sinh viên tham quan và nhận được trên 200 phản hồi khảo sát.

Một tuyến nội dung khác là chuỗi video "Giải mã Khung đạo đức AI". Nhóm thực hiện chuyển các nguyên tắc liên quan đến an toàn, minh bạch, dữ liệu và trách nhiệm thành những câu hỏi cụ thể, thay vì diễn giải theo ngôn ngữ chính sách.

Cách tiếp cận này giúp người xem liên hệ vấn đề đạo đức AI với chính hành vi sử dụng công nghệ của mình. Việc kiểm chứng trước khi tin, cân nhắc trước khi cung cấp dữ liệu hoặc xác định giới hạn sử dụng AI được đặt trong những tình huống thường gặp của sinh viên.

Giáo dục về đạo đức AI không nhất thiết chỉ được thực hiện bằng những quy định hoặc khái niệm mang tính nguyên tắc. Các tình huống cụ thể, trải nghiệm tương tác và trao đổi trực tiếp có thể giúp người trẻ nhận diện rõ hơn những rủi ro, giới hạn và trách nhiệm của mình khi sử dụng công nghệ. Trong bối cảnh AI tham gia ngày càng sâu vào học tập và sáng tạo, kỹ năng sử dụng công cụ cần đi cùng năng lực kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu, tư duy phản biện và ý thức chịu trách nhiệm với nội dung được tạo ra.