Sống chung với thiên tai - Thử thách mới của nhân loại

Thiên tai không còn là những hiện tượng riêng lẻ

Những năm gần đây, thế giới liên tiếp chứng kiến những thảm họa thiên nhiên với quy mô và cường độ ngày càng lớn. Cháy rừng thiêu rụi hàng triệu hecta rừng tại Bắc Mỹ và châu Âu, các trận lũ quét lịch sử xảy ra tại nhiều quốc gia châu Á và châu Phi, trong khi những cơn bão nhiệt đới mạnh hơn, kéo dài hơn và gây thiệt hại nặng nề hơn trước đây. Theo các nhà khoa học, biến đổi khí hậu không phải là nguyên nhân trực tiếp tạo ra mọi hiện tượng thời tiết cực đoan, song đang đóng vai trò như một "yếu tố khuếch đại", khiến các hiện tượng này trở nên nghiêm trọng hơn, khó dự báo hơn và gây nhiều tổn thất hơn.

Báo cáo mới nhất năm 2026 của Ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu (IPCC) cho thấy những tác động do khí hậu gây ra hiện đã vượt xa nhiều dự báo trước đây. Ngay cả khi thế giới cắt giảm mạnh phát thải khí nhà kính, một phần sự nóng lên toàn cầu vẫn đã được "khóa chặt" bởi lượng khí phát thải tích tụ trong nhiều thập kỷ qua. Điều đó đồng nghĩa với việc nguy cơ thiên tai sẽ tiếp tục gia tăng trong nhiều năm tới.

Trong nhiều hệ sinh thái, cháy rừng vốn là một phần của chu trình tự nhiên giúp tái tạo thảm thực vật. Tuy nhiên, dưới tác động của biến đổi khí hậu, các vụ cháy hiện nay có quy mô lớn hơn, kéo dài hơn và khó kiểm soát hơn. Nhiệt độ tăng cao, mùa khô kéo dài, tuyết tan sớm và gió mạnh khiến thảm thực vật khô nhanh hơn, tạo ra lượng vật liệu cháy rất lớn. Trong khi đó, những giai đoạn mưa lớn lại thúc đẩy cây cối phát triển mạnh, rồi nhanh chóng khô héo dưới các đợt nắng nóng kéo dài, khiến nguy cơ cháy rừng tăng cao. Theo Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF), nhiều quốc gia đã chi hàng tỷ USD mỗi năm cho công tác chữa cháy nhưng diện tích rừng bị thiêu rụi vẫn tiếp tục gia tăng.

Trong số các loại thiên tai, lũ lụt hiện ảnh hưởng đến số lượng người lớn nhất trên toàn cầu. Ở điều kiện tự nhiên, nhiều vùng đất ngập nước đóng vai trò điều hòa dòng chảy, bổ sung nguồn nước ngầm và duy trì đa dạng sinh học. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa nhanh cùng việc san lấp ao hồ, đầm lầy và bê tông hóa bề mặt… đã khiến khả năng hấp thụ nước tự nhiên suy giảm đáng kể. Biến đổi khí hậu càng khiến nguy cơ này gia tăng khi lượng mưa cực đoan xuất hiện với tần suất dày hơn. Một nghiên cứu được WWF dẫn lại dự báo chi phí do lũ lụt trên toàn cầu có thể tăng thêm khoảng 11 tỷ USD mỗi năm vào năm 2050 nếu các xu hướng hiện nay tiếp diễn.

Những cơn bão nhiệt đới hình thành trên vùng biển ấm đang có xu hướng mạnh hơn dưới tác động của biến đổi khí hậu. Nhiệt độ nước biển tăng tạo điều kiện cung cấp nhiều năng lượng hơn cho bão phát triển. Đồng thời, mực nước biển dâng khiến triều cường và sóng lớn gây ngập sâu hơn tại các khu vực ven biển. Theo WWF, biến đổi khí hậu có thể làm gia tăng cường độ gió cực đại, lượng mưa cũng như thời gian tồn tại của các cơn bão. Không chỉ con người, các vùng sinh thái ven biển cũng chịu ảnh hưởng nặng nề. Rừng ngập mặn, cồn cát, rạn san hô và nhiều bãi biển bị xói lở nghiêm trọng, kéo theo sự suy giảm môi trường sống của nhiều loài động, thực vật. Đây cũng là những "lá chắn xanh" tự nhiên giúp giảm đáng kể sức tàn phá của bão.

Bên cạnh việc gia tăng về tần suất, nhiều loại thiên tai còn có xu hướng xảy ra liên tiếp hoặc đồng thời, tạo nên hiệu ứng cộng hưởng. Một đợt hạn hán kéo dài có thể làm khô thảm thực vật và dẫn tới cháy rừng. Sau khi rừng bị thiêu rụi, đất mất lớp che phủ sẽ dễ xảy ra sạt lở và lũ quét khi xuất hiện mưa lớn. Quá trình này tiếp tục giải phóng lượng lớn khí CO₂ vào khí quyển, góp phần làm biến đổi khí hậu nghiêm trọng hơn. Theo các nhà khoa học, chính sự tương tác giữa nhiều loại thiên tai đang trở thành thách thức lớn nhất trong công tác quản lý rủi ro hiện nay.

Thích ứng để tồn tại

Thiên tai ngày nay gây tổn thất nặng nề về người, tài sản, đồng thời ảnh hưởng sâu rộng đến tăng trưởng kinh tế, an ninh lương thực, y tế, môi trường và sự phát triển bền vững của nhiều quốc gia. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu tiếp tục làm gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan, giới khoa học cho rằng thế giới không còn đứng trước lựa chọn "ngăn chặn hay không", mà phải học cách thích ứng để giảm thiểu thiệt hại.

Theo Trung tâm Thông tin Môi trường Quốc gia (NCEI) của Mỹ, các thảm họa gây thiệt hại từ 1 tỷ USD trở lên đã tăng mạnh trong hơn bốn thập kỷ qua. Đơn cử như tại Mỹ, nếu giai đoạn 1980-2024, quốc gia này ghi nhận trung bình khoảng 9 thiên tai gây thiệt hại trên 1 tỷ USD mỗi năm thì riêng 5 năm gần đây, con số này đã tăng lên khoảng 23 sự kiện mỗi năm.

Chi phí do thiên tai gây ra ngày càng lớn, đồng thời làm sâu sắc thêm các bất bình đẳng xã hội và ảnh hưởng nặng nề đến sản xuất nông nghiệp. Một nghiên cứu do Viện Phân tích Hệ thống Ứng dụng Quốc tế (IIASA, Áo) công bố tháng 7/2026 cho thấy nắng nóng và hạn hán do biến đổi khí hậu đã khiến sản lượng các loại cây lương thực chủ lực như ngô, lúa mì và đậu tương trên thế giới suy giảm, gây thiệt hại kinh tế hơn 20 tỷ USD mỗi năm. Nếu lượng phát thải khí nhà kính không được cắt giảm mạnh, con số này có thể tăng lên hơn 160 tỷ USD mỗi năm vào cuối thế kỷ XXI.

Theo WWF, trong bối cảnh khí hậu tiếp tục biến đổi, cách tiếp cận đối với thiên tai cần thay đổi căn bản. Nếu trước đây nhiều quốc gia chủ yếu tập trung vào ứng phó sau khi thiên tai xảy ra thì hiện nay trọng tâm đã chuyển sang giảm thiểu rủi ro từ sớm và nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng. Một trong những xu hướng được nhiều tổ chức quốc tế khuyến nghị là tăng cường các giải pháp dựa vào thiên nhiên.

Khác với các công trình hạ tầng cứng như đê điều, tường chắn sóng hay hồ chứa vốn đòi hỏi chi phí đầu tư lớn và khó thích ứng trước những biến động khí hậu mới, các hệ sinh thái tự nhiên có thể tự điều chỉnh và mang lại nhiều lợi ích lâu dài. Rừng ngập mặn giúp giảm sức tàn phá của sóng và triều cường; đất ngập nước hấp thụ nước lũ; rừng đầu nguồn hạn chế xói mòn và sạt lở; còn rạn san hô góp phần bảo vệ bờ biển trước bão lớn. Song song với đó, nhiều quốc gia đang đầu tư mạnh cho hệ thống cảnh báo sớm, xây dựng cơ sở dữ liệu khí tượng hiện đại, nâng cấp tiêu chuẩn xây dựng, quy hoạch lại đô thị và phát triển các công trình có sức chống chịu tốt hơn trước thiên tai. Giới khoa học cho rằng đầu tư cho phòng ngừa luôn mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn nhiều lần so với chi phí khắc phục hậu quả sau thảm họa.

Trong bối cảnh nhiệt độ Trái đất tiếp tục gia tăng, việc thích ứng với biến đổi khí hậu sẽ trở thành một trong những nhiệm vụ phát triển quan trọng nhất của thế kỷ XXI. Thiên tai sẽ không biến mất, nhưng thiệt hại hoàn toàn có thể được hạn chế nếu con người chủ động đầu tư cho khoa học, bảo vệ các hệ sinh thái, xây dựng cộng đồng có sức chống chịu cao và đưa quản lý rủi ro trở thành một phần trong chiến lược phát triển quốc gia.