Sửa Luật Người lao động đi làm việc ở nước ngoài: Hướng tới “tuần hoàn nguồn nhân lực”

Từ “đưa lao động đi” đến bài toán phát triển nguồn nhân lực

Ngày 10/8, tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng.

Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm là chính sách của Nhà nước đối với người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài, đặc biệt là chủ trương ưu tiên đưa người lao động đã qua đào tạo, có trình độ chuyên môn kỹ thuật cao ra nước ngoài làm việc.

Theo dự thảo, việc đưa nhóm lao động này ra nước ngoài không chỉ nhằm nâng cao thu nhập mà còn hướng tới mục tiêu giúp người lao động rèn luyện kỹ năng, tiếp cận công nghệ, phương thức quản trị hiện đại, ngoại ngữ, kỷ luật lao động và tác phong công nghiệp.

Quan trọng hơn, dự thảo đặt ra yêu cầu kết nối thông tin việc làm cho người lao động khi trở về nước, qua đó phát huy và sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực có kỹ năng nghề đã được tích lũy trong thời gian làm việc ở nước ngoài.

Đây được xem là một bước chuyển đáng chú ý trong tư duy chính sách.

Nếu trước đây xuất khẩu lao động chủ yếu được nhìn nhận như một giải pháp tạo việc làm, tăng thu nhập, thì nay việc đưa người lao động ra nước ngoài được đặt trong một bài toán rộng hơn: phát triển nguồn nhân lực, đào tạo nhân lực chất lượng cao và phục vụ những ngành kinh tế chiến lược của đất nước.

Tuy nhiên, chính sách này cũng đặt ra một nghịch lý cần được giải quyết. Việt Nam đang cần nguồn nhân lực chất lượng cao cho những lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ số, năng lượng, y tế, công nghiệp chế tạo..., trong khi chính những nhóm nhân lực này lại được định hướng ưu tiên đưa ra nước ngoài.

Làm thế nào để việc đi ra thế giới trở thành một bước tích lũy tri thức, kỹ năng và kinh nghiệm, thay vì trở thành dòng chảy một chiều khiến nguồn nhân lực chất lượng cao rời khỏi thị trường trong nước?

Đó là vấn đề được nhiều đại biểu Quốc hội đặt ra.

Không chỉ đưa người giỏi đi, phải tạo được “vòng tuần hoàn” nguồn nhân lực

Đại biểu Ngô Trung Thành, Đoàn ĐBQH tỉnh Đắk Lắk, cho rằng cần hết sức thận trọng khi ưu tiên đưa lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật cao ra nước ngoài.

Theo đại biểu, Việt Nam hiện không thừa mà đang thiếu nhân lực chất lượng cao, nhất là trong những lĩnh vực được xác định là động lực tăng trưởng mới. Vì vậy, nếu chỉ quy định chung chung về ưu tiên đưa nhóm lao động này ra nước ngoài, nguy cơ thiếu hụt nhân lực trong nước là điều cần tính đến.

Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị chỉ ưu tiên đưa người lao động trình độ cao ra nước ngoài khi nguồn nhân lực trong nước đã đáp ứng nhu cầu, hoặc việc đưa đi được xác định rõ mục tiêu đào tạo, nghiên cứu, thực tập, tích lũy kinh nghiệm trong những lĩnh vực chiến lược mà Việt Nam đang rất cần.

Cách tiếp cận này đòi hỏi Nhà nước phải chủ động hơn trong hoạch định nguồn nhân lực.

Nếu xác định bán dẫn là ngành mũi nhọn, chẳng hạn, cần trả lời được những câu hỏi rất cụ thể: Trong 5 năm tới cần bao nhiêu kỹ sư, bao nhiêu chuyên gia; cần đào tạo những gì; bao nhiêu người cần được đưa ra nước ngoài; đào tạo ở đâu, ở khâu nào và khi trở về sẽ làm việc ở đâu?

Tương tự, với trí tuệ nhân tạo, công nghệ lõi, công nghệ sinh học hay năng lượng mới, chính sách cũng cần được xây dựng trên cơ sở dự báo nhu cầu nhân lực cụ thể.

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung, Đoàn ĐBQH thành phố Hồ Chí Minh, đề nghị “đi thêm một bước”, từ chính sách đưa lao động đi làm việc ở nước ngoài sang chính sách “Tuần hoàn nguồn nhân lực”.

Theo đại biểu, người lao động sau thời gian làm việc ở nước ngoài trở về không chỉ mang theo tiền tiết kiệm. Họ còn mang về ngoại ngữ, kỹ năng nghề, công nghệ, kinh nghiệm quản trị, tác phong công nghiệp và những trải nghiệm thực tế trong môi trường lao động quốc tế.

Đó chính là một nguồn vốn con người rất lớn.

Vì vậy, việc kết nối việc làm sau khi người lao động về nước là chưa đủ. Cần có cơ chế công nhận, phát huy kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm tích lũy ở nước ngoài; xây dựng hồ sơ kỹ năng số, hỗ trợ công nhận, chuyển đổi kỹ năng và kết nối với thị trường lao động trong nước.

Khi đó, hành trình của một người lao động sẽ không chỉ là “đi - làm - về”, mà trở thành một vòng tuần hoàn: được đào tạo trong nước - làm việc, học hỏi ở nước ngoài - trở về - tiếp tục cống hiến cho nền kinh tế trong nước.

Đây cũng là điểm mà đại biểu Trần Văn Lâm, Đoàn ĐBQH tỉnh Bắc Ninh, đặc biệt lưu ý.

Theo đại biểu, nếu ưu tiên đưa lực lượng lao động chất lượng cao ra nước ngoài trong khi Việt Nam đang thu hút đầu tư vào công nghệ cao, bán dẫn, công nghiệp chế biến, chế tạo và chuyển đổi số, doanh nghiệp trong nước có thể phải cạnh tranh gay gắt hơn để tuyển dụng, giữ chân nhân lực.

Chi phí nhân công và chi phí đào tạo có thể tăng, trong khi khả năng cung ứng nhân lực cho các dự án đầu tư bị ảnh hưởng.

Do đó, chính sách cần hài hòa hai yêu cầu: tạo cơ hội để người lao động tiếp cận thị trường quốc tế, có thu nhập và kỹ năng tốt hơn, đồng thời bảo đảm nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ phát triển đất nước.

Thay vì chỉ “ưu tiên đưa đi”, cần khuyến khích nâng cao chất lượng lao động tham gia thị trường quốc tế gắn với chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia và nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong từng thời kỳ.

Đi làm việc ở nước ngoài phải trở thành một kênh đào tạo

Giải trình về chính sách này, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải cho rằng đây là một chính sách kép cần được triển khai đồng thời: vừa đưa lao động đã qua đào tạo, có trình độ chuyên môn kỹ thuật ra nước ngoài làm việc, vừa có cơ chế thu hút và phát huy hiệu quả của lực lượng này khi trở về.

Theo Bộ trưởng, việc đi làm việc ở nước ngoài có thể trở thành một kênh đào tạo nguồn nhân lực thông qua môi trường làm việc có tính kỷ luật cao, công nghệ hiện đại và phương thức quản trị tiên tiến.

Khi trở về, những kiến thức và kỹ năng được tích lũy sẽ trở thành tài sản quý của người lao động và của quốc gia.

Đáng chú ý, dự thảo Luật thay tiêu chí “nghề Việt Nam có ưu thế” bằng “lĩnh vực Nhà nước ưu tiên phát triển”.

Sự thay đổi này phản ánh một cách tiếp cận mới: không chỉ khai thác lợi thế sẵn có, nhất là lợi thế về lao động giá rẻ, mà chủ động chuẩn bị nguồn nhân lực cho những ngành nghề trọng điểm như công nghiệp chế biến, chế tạo, công nghệ số, bán dẫn, logistics, nông nghiệp công nghệ cao, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn.

Đây cũng là lý do chính sách “tuần hoàn nguồn nhân lực” được đặt ra.

Bởi giá trị của một người lao động không chỉ nằm ở số tiền họ gửi về trong thời gian làm việc ở nước ngoài. Giá trị lớn hơn nằm ở tri thức, kỹ năng, công nghệ, kinh nghiệm và tác phong mà họ có thể mang trở lại Việt Nam.

Nhưng để những giá trị ấy thực sự quay trở về, chính sách phải đủ sức hấp dẫn.

Đại biểu Phạm Văn Hòa, Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp, chỉ ra một thực tế rất cụ thể: chênh lệch thu nhập giữa Việt Nam và một số thị trường lao động nước ngoài có thể rất lớn. Nếu trong nước mức lương 50 triệu đồng nhưng ở nước ngoài có thể đạt 200 triệu đồng, người lao động sẽ có xu hướng lựa chọn nơi có thu nhập cao hơn.

Vì vậy, bên cạnh việc đưa người lao động đi, cần xây dựng những cơ chế đủ mạnh để thu hút, kết nối và sử dụng họ khi trở về.

Mục tiêu cuối cùng không phải là giữ chân người lao động bằng những ràng buộc hành chính, mà là tạo ra một môi trường đủ hấp dẫn để họ muốn trở về, tiếp tục phát huy những gì đã học hỏi và tích lũy được.

Bảo vệ người lao động phải đi cùng mở rộng cơ hội

Một vấn đề khác được các đại biểu đặc biệt quan tâm là cơ chế bảo vệ người lao động trong thời gian làm việc ở nước ngoài.

Đại biểu Đào Chí Nghĩa, Đoàn ĐBQH thành phố Cần Thơ, cho rằng dự thảo đã quy định trách nhiệm của doanh nghiệp trong tuyển chọn và đưa người lao động xuất cảnh, nhưng cơ chế bảo vệ khi người lao động gặp sự cố tại nước sở tại vẫn cần được cụ thể hóa hơn.

Thực tế có thể phát sinh nhiều tình huống như bị giữ hộ chiếu, nợ lương, bạo hành, tai nạn lao động, doanh nghiệp nước ngoài phá sản hoặc những sự cố do chiến tranh, thiên tai, dịch bệnh.

Khi đó, cần có một quy trình phối hợp rõ ràng giữa doanh nghiệp dịch vụ, cơ quan quản lý nhà nước, Bộ Ngoại giao và cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài.

Đại biểu đề nghị quy định cụ thể thời hạn doanh nghiệp phải tiếp nhận, xử lý và báo cáo vụ việc; đồng thời với trường hợp nghiêm trọng cần xác định rõ trách nhiệm trong việc tạm ứng hoặc bố trí kinh phí khẩn cấp để bảo vệ và đưa người lao động về nước khi cần thiết.

Đại biểu Thạch Phước Bình, Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long, tập trung vào nhóm lao động nữ và những người dễ bị tổn thương.

Theo đại biểu, pháp luật không chỉ cần quy định quyền của người lao động mà phải bảo đảm những quyền đó có thể thực hiện được khi rủi ro xảy ra.

Đặc biệt với lao động nữ làm giúp việc gia đình, chăm sóc hoặc những công việc có tính biệt lập, chương trình giáo dục định hướng cần trang bị kỹ năng nhận diện quấy rối, cưỡng bức lao động, mua bán người; đồng thời phải biết cách báo tin an toàn và tiếp cận địa chỉ hỗ trợ khẩn cấp.

Cùng quan điểm, đại biểu Trần Thị Diệu Thúy, Đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh, cho rằng phạm vi hỗ trợ pháp lý cần được mở rộng. Không chỉ những trường hợp bị lạm dụng, bạo lực hay phân biệt đối xử, người lao động còn cần hỗ trợ khi bị nợ lương, giữ giấy tờ, đơn phương chấm dứt hợp đồng, tai nạn lao động hoặc phát sinh tranh chấp về quyền lợi.

Như vậy, mở rộng cánh cửa ra thị trường lao động quốc tế phải đi cùng với việc dựng lên một “tấm lưới an toàn” đủ chắc chắn cho người lao động.

Một chính sách tốt không chỉ giúp người lao động có cơ hội đi xa hơn, kiếm được thu nhập cao hơn, mà còn phải bảo đảm họ được bảo vệ trong suốt hành trình và có một vị trí phù hợp khi trở về.

Từ những tranh luận tại nghị trường có thể thấy, sửa đổi Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng không đơn thuần là câu chuyện về xuất khẩu lao động.

Đó là câu chuyện về cách Việt Nam nhìn nhận và sử dụng nguồn vốn con người trong một giai đoạn phát triển mới.

Người lao động có thể đi xa để học hỏi thế giới, tiếp cận công nghệ, tích lũy kỹ năng và nâng cao thu nhập. Nhưng điều quan trọng hơn là những giá trị ấy phải có con đường trở về.

Khi người lao động trở về và tìm được môi trường để phát huy năng lực, chuyến đi ra nước ngoài sẽ không còn là sự dịch chuyển nguồn nhân lực một chiều, mà trở thành một mắt xích trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia.

Đó chính là vòng tuần hoàn mà chính sách đang hướng tới: đi để trưởng thành, trở về để cống hiến, và từ những kinh nghiệm của thế giới tạo thêm động lực cho sự phát triển của Việt Nam.