Sức sống mới của thổ cẩm M’nông: Khi di sản thoát khỏi tủ kính

Trong bối cảnh nhiều di sản phi vật thể đang đứng trước nguy cơ bị "bảo tồn sân khấu hóa" – chỉ xuất hiện trong các ngày lễ hội hoặc nằm yên sau tủ kính bảo tàng – câu chuyện của thổ cẩm M'Nông tại Đắk Lắk đang mở ra một lối đi khác. Không ồn ào, không phô trương, nhưng đầy thực tế: đưa hoa văn cổ truyền bước thẳng vào đời sống thường nhật.

Từ khung cửi buôn làng

Tại nhà văn hóa cộng đồng buôn Juin (xã Liên Sơn), những buổi chiều vẫn vang lên tiếng khung cửi đều đều. Phụ nữ M'Nông ngồi bên những khung dệt tre nứa quen thuộc, tay thoăn thoắt đưa thoi, mắt chăm chú theo dõi từng đường hoa văn. Hình quả trám, hạt dưa, lá đậu, tam giác đối đỉnh… lần lượt hiện lên trên nền vải. Đó là những họa tiết đã gắn bó với người M'Nông bao đời, phản ánh cách họ nhìn về đất trời, núi rừng và cộng đồng.

Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, nghề dệt có nguy cơ mai một. Cuộc sống hiện đại khiến trang phục truyền thống ngày càng ít được sử dụng. Giới trẻ ít người muốn ngồi bên khung cửi. Thị trường thì đòi hỏi sản phẩm mềm mại, dễ giặt, dễ phối đồ hơn. Chính từ thực tế ấy, chị H'Kim Hoa Byă, nguyên Trưởng Ban Dân vận Tỉnh ủy Đắk Lắk, đã bắt đầu hành trình "làm mềm" thổ cẩm của dân tộc mình.

Chị không chọn cách bảo tồn thụ động. Sau nhiều lần quan sát và thử nghiệm, chị mạnh dạn đưa sợi tơ tằm và sợi tre vào khung cửi cổ truyền. Việc thay đổi chất liệu này tưởng chừng đơn giản nhưng đòi hỏi sự kiên nhẫn và am hiểu sâu sắc. Sợi mới mềm hơn, nhẹ hơn, ít xù lông hơn so với sợi truyền thống, nhưng vẫn phải giữ được độ chắc chắn và khả năng hiển thị rõ nét hoa văn. Kết quả là những tấm vải vừa mang hồn cốt M'Nông, vừa đủ tiêu chuẩn để may áo dài, túi xách, khăn choàng, phụ kiện… Những sản phẩm ấy không chỉ phục vụ nghi lễ mà bắt đầu có chỗ đứng trong đời sống hàng ngày, tạo thu nhập thực tế cho các nghệ nhân thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các dự án hỗ trợ ngắn hạn.

Điều đáng nói là sự cải tiến này không làm mất đi bản sắc. Hoa văn vẫn nguyên bản. Cách bố trí màu sắc đen – đỏ – vàng đặc trưng vẫn được giữ. Chỉ có bề mặt vải thay đổi để phù hợp hơn với nhu cầu sử dụng hiện đại. Đây chính là điểm mấu chốt khiến thổ cẩm M'Nông ở buôn Juin khác với nhiều mô hình "cải biên" dễ dãi khác: giữ cốt lõi, thay đổi lớp vỏ để sống được.

Khi hoa văn bước lên sàn diễn

Sức sống của một di sản không chỉ phụ thuộc vào cộng đồng làm ra nó, mà còn cần những "cầu nối" biết cách kể chuyện bằng ngôn ngữ đương đại. Với thổ cẩm M'Nông, cầu nối ấy chính là Nhà thiết kế Minh Hạnh.

Bằng góc nhìn chuyên môn sắc sảo, NTK Minh Hạnh nhận diện rõ nét đặc trưng của chất liệu này: hệ thống hoa văn hình học khỏe khoắn, bố cục chặt chẽ, bảng màu nguyên bản mang cảm giác mạnh mẽ, gần gũi với thiên nhiên Tây Nguyên. Chị không đưa nguyên tấm thổ cẩm nặng nề lên sàn diễn theo kiểu "trình diễn văn hóa", mà chọn cách khai thác hoa văn gốc làm điểm nhấn trên các chất liệu nền rủ nhẹ, hiện đại. Cách làm này vừa tôn trọng nguồn gốc, vừa tạo nên sự hài hòa giữa truyền thống và thời trang đương đại.

Nhờ đó, thổ cẩm M'Nông thoát khỏi hình ảnh món quà lưu niệm đơn điệu thường thấy ở các điểm du lịch. Nó bắt đầu xuất hiện trên các bộ sưu tập thời trang với tư cách một ngôn ngữ thiết kế có chiều sâu. Hoa văn quả trám không còn chỉ là họa tiết trang trí, mà trở thành yếu tố tạo nên cá tính cho trang phục. Đây là bước chuyển quan trọng: từ "đạo cụ" thành "chất liệu sáng tạo".

Sự kết nối giữa cộng đồng dệt và nhà thiết kế chuyên nghiệp cũng mở ra hướng đi mới cho nghề. Khi sản phẩm có mặt trên sàn diễn, giá trị văn hóa được nhìn nhận rõ hơn, đồng thời thị trường cũng bắt đầu chú ý đến những sản phẩm ứng dụng mang dấu ấn M'Nông.

Một mô hình quản lý từ thực tiễn

Những thực hành sinh động từ buôn làng và sàn diễn thời trang chính là chất liệu quan trọng để Trần Việt Linh (MC Mạnh Khang) triển khai đề án thạc sĩ "Xây dựng thương hiệu dệt thổ cẩm của người M'Nông tỉnh Đắk Lắk trong bối cảnh hiện nay" tại Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS. Đặng Hoài Thu.

Đề án không chỉ bàn luận từ góc nhìn lý thuyết. Trên cơ sở hệ thống hóa, nó nỗ lực hệ thống hóa các kinh nghiệm thực địa thành một mô hình vận hành có tính bền vững. Điểm then chốt là đề xuất xây dựng "hệ sinh thái thương hiệu thổ cẩm M'Nông" gắn với du lịch cộng đồng, trong đó phân định rõ hai dòng phát triển:

Dòng sản phẩm nguyên bản: Bảo lưu kỹ thuật dệt thủ công tuyệt đối, sử dụng nguyên liệu và quy trình truyền thống. Dòng này phục vụ không gian tâm linh, lễ hội và đời sống nội bộ của người M'Nông, giữ vững giá trị thiêng liêng và bản sắc gốc. Dòng sản phẩm ứng dụng: Khai thác hoa văn cổ trên chất liệu hiện đại (áo dài, túi xách, phụ kiện, trang phục đời thường…). Dòng này hướng đến nhu cầu tiêu dùng thường nhật, tạo nguồn thu nhập ổn định và mở rộng thị trường.

Sự phân định này có ý nghĩa quan trọng. Nó giúp di sản vừa giữ được độ "thiêng" cốt lõi, vừa tạo ra dòng chảy kinh tế tự nhiên nuôi sống nghề dệt trong bối cảnh thị trường hóa. Thay vì phải lựa chọn giữa "bảo tồn tuyệt đối" và "thương mại hóa triệt để", mô hình này cho phép hai hướng song song tồn tại, hỗ trợ lẫn nhau.

Di sản cần được "thở"

Câu chuyện thổ cẩm M'Nông ở Đắk Lắk cho thấy một điều giản dị nhưng không dễ thực hiện: cách bảo tồn hiệu quả nhất không phải là đóng khung di sản trong quá khứ, mà là giúp nó tìm thấy chỗ đứng tự nhiên trong nhịp sống hôm nay.

Khi một chiếc áo dài mang họa tiết quả trám M'Nông xuất hiện nơi công sở, khi một chiếc túi xách thổ cẩm theo chân bạn trẻ xuống phố, di sản đang thực sự sống. Nó không còn chỉ là kỷ vật để ngắm nhìn, mà trở thành một phần của đời sống, của thói quen, của thẩm mỹ đương thời.

Sự kết nối giữa tâm huyết cộng đồng của chị H'Kim Hoa Byă, tư duy sáng tạo của NTK Minh Hạnh và góc nhìn hệ thống từ đề án nghiên cứu đã gợi mở một hướng đi triển vọng. Muốn di sản trường tồn, hãy biến di sản thành một phần của đời sống thường nhật – vừa giữ được hồn cốt, vừa tạo được sinh kế, vừa mở ra cơ hội để thế hệ trẻ nhìn lại và tự hào về những giá trị mà ông bà để lại.

Thổ cẩm M'Nông đang trên hành trình ấy. Và hành trình này, dù còn nhiều thử thách phía trước, đã cho thấy một điều quan trọng: di sản không nhất thiết phải nằm yên trong tủ kính để được bảo vệ. Đôi khi, cách bảo vệ tốt nhất chính là để nó được thở cùng hơi thở của cuộc sống hôm nay.