Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực

Gần 700 doanh nghiệp Nhà nước nắm giữ 4,5 triệu tỷ đồng

Phát biểu tại hội thảo "Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng", ông Nguyễn Tuấn Linh - đại diện Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính) cho biết, doanh nghiệp Nhà nước tiếp tục giữ vai trò nòng cốt của kinh tế nhà nước, là lực lượng dẫn dắt ở nhiều lĩnh vực then chốt và góp phần ổn định kinh tế vĩ mô.

Sau hơn ba thập kỷ sắp xếp, đổi mới, số lượng doanh nghiệp Nhà nước đã giảm từ hơn 12.000 doanh nghiệp đầu những năm 1990 xuống còn 695 doanh nghiệp vào cuối năm 2025, trong đó 497 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn và 198 doanh nghiệp do Nhà nước nắm cổ phần chi phối.

“Quy mô tài sản của khối doanh nghiệp Nhà nước đạt khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng, đóng góp ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng, tăng đáng kể so với năm 2021”, ông Linh thông tin.

Song hiệu quả hoạt động của nhiều doanh nghiệp Nhà nước chưa tương xứng với nguồn lực, mô hình quản trị chậm đổi mới, năng lực đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn yếu. Đặc biệt, tiến độ cổ phần hóa, thoái vốn giai đoạn 2021-2025 không đạt mục tiêu đề ra.

Đến hết năm 2025, mới có 180/616 doanh nghiệp hoàn thành xây dựng đề án cơ cấu lại; chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất cổ phần hóa, chỉ 17/146 doanh nghiệp thực hiện thoái vốn, trong khi số thu từ cổ phần hóa và thoái vốn chỉ đạt khoảng 3.720 tỷ đồng.

“Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ cơ chế phân cấp chưa đủ mạnh, thủ tục đầu tư còn phức tạp, công tác chuẩn bị cổ phần hóa thiếu hiệu quả, cùng tâm lý né tránh trách nhiệm của một bộ phận người đứng đầu doanh nghiệp và cơ quan đại diện chủ sở hữu”, đại diện Bộ Tài chính cho biết.

Tách bạch nhiệm vụ kinh doanh và công ích

Phát biểu tại Hội thảo, ông Nguyễn Đức Hiển - Phó trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cho rằng để đạt được các mục tiêu phát triển kinh tế, thúc đẩy tăng trưởng nhanh, bền vững trong giai đoạn tới, việc xem xét tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước theo cách thức mới rất quan trọng.

Theo ông Hiển, cần hiểu và triển khai tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước như thế nào để thực sự chuyển từ sắp xếp doanh nghiệp sang cơ cấu lại, phân bổ lại và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Ngoài ra phải hình thành các doanh nghiệp đầu chuỗi, doanh nghiệp đầu tàu để liên kết doanh nghiệp Nhà nước với doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp vừa và nhỏ. Cũng như làm sao tách bạch nhiệm vụ kinh doanh, nhiệm vụ chính trị và nhiệm vụ công ích.

Nghị quyết 79 đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% doanh nghiệp Nhà nước áp dụng tiêu chuẩn quản trị của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD). Vì thế, cần thay đổi cơ chế đánh giá hiệu quả, chuyển từ dựa vào chỉ tiêu tài chính hằng năm sang đánh giá tổng thể để doanh nghiệp yên tâm đầu tư vào những ngành mạo hiểm, đổi mới sáng tạo, khoa học công nghệ.

“Chúng ta muốn có năng lực tự chủ chiến lược nhưng doanh nghiệp chúng ta không mạnh thì rất khó. Doanh nghiệp vừa và nhỏ muốn phát triển phải có doanh nghiệp đủ mạnh dẫn dắt”, Phó trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cho biết.

Trong khi đó, bà Đoàn Thị Kim Dung - Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính nhấn mạnh việc cơ cấu lại doanh nghiệp Nhà nước không chỉ là giảm số lượng hay cổ phần hóa một cách cơ học. Đây là quá trình xác định đúng vai trò của doanh nghiệp Nhà nước trong tổng thể nền kinh tế Nhà nước.

Mục tiêu cốt lõi là tập trung nguồn lực vào các ngành, lĩnh vực then chốt, đồng thời xử lý dứt điểm những doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả. Theo đó, cần tránh tình trạng sở hữu dàn trải vì dễ làm lẫn lộn giữa mục tiêu kinh doanh với nhiệm vụ công ích, làm giảm kỷ luật tài chính và gia tăng rủi ro cho ngân sách.

“Nhà nước chỉ nên trực tiếp sở hữu doanh nghiệp ở những lĩnh vực thực sự cần thiết, còn với các lĩnh vực thị trường có thể đảm nhận thì nên sử dụng các công cụ điều tiết như đặt hàng, đấu thầu hoặc hợp tác công - tư”, bà Dung nêu quan điểm.

Tái cơ cấu không chỉ là sáp nhập, bán vốn

Cùng quan điểm trên, ông Phan Đức Hiếu - Đại biểu Quốc hội XVI, Ủy ban kinh tế và tài chính Quốc hội cho rằng, tái cơ cấu không đơn thuần là giảm số lượng doanh nghiệp thông qua sáp nhập, giải thể hay thoái vốn, mà mục tiêu cốt lõi phải là nâng cao hiệu quả hoạt động, sức cạnh tranh của doanh nghiệp Nhà nước và khu vực kinh tế Nhà nước.

Để có thể cụ thể hoá điều này, ông Hiếu đề xuất cần xử lý dứt điểm các tồn đọng về tài chính, nghĩa vụ pháp lý và đất đai - những "nút thắt" kéo dài nhiều năm đang cản trở quá trình cổ phần hóa, chuyển giao và tái cơ cấu doanh nghiệp.

“Nhiều doanh nghiệp vẫn tồn tại tình trạng vốn điều lệ chỉ ghi trên giấy tờ nhưng chưa được cấp đủ vốn thực tế; phương án sử dụng đất chưa rõ ràng; nhiều tài sản, dự án chưa thể xác định đầy đủ giá trị khi chuyển giao”, ông Hiếu thông tin.

Cùng với đó cần nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp theo thông lệ quốc tế. Việt Nam không nên áp dụng nguyên mẫu các nguyên tắc quản trị của OECD mà cần chọn lọc những nội dung phù hợp với điều kiện thực tế của từng nhóm doanh nghiệp, từng lĩnh vực. Cuối cùng cần chuyển mạnh từ phương thức sắp xếp, thoái vốn theo tư duy hành chính sang cơ chế thị trường. Việc bán vốn không thể thực hiện theo kế hoạch cứng mà phải dựa trên nhu cầu của thị trường, bởi nhà đầu tư quan tâm đến triển vọng kinh doanh hơn là giá trị tài sản thuần túy.

Đi sâu vào nguyên nhân việc chậm tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước, ông Doãn Thanh Tuấn - Phó Cục trưởng Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính) nhấn mạnh đến năng lực thực thi. Vấn đề này có cả nguyên nhân chủ quan, khách quan, nhưng trong nguyên nhân chủ quan, có tâm lý e ngại, sợ sai, sợ làm không đúng quy định của pháp luật.

“Chúng ta còn có nhiều tầng nấc quản lý và chưa phân cấp, phân quyền triệt để, dẫn đến đây là chỗ dựa cho những người có tâm lý sợ sai, chuyển sang việc xin ý kiến, xin phê chuẩn để đảm bảo an toàn trong thực hiện”, ông Tuấn cho biết.

Từ vấn đề này, ông Tuấn đề xuất 3 nút thắt phải ưu tiên tập trung giải quyết. Thứ nhất phải thiết lập cơ chế bảo vệ người thực thi, khi họ làm đúng quy định, đúng quy trình công khai minh bạch và không vụ lợi. Ngoài ra, cần đơn giản hóa thống nhất khung pháp lý việc tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước đặc biệt là trong định giá tài sản. Cuối cùng, cần phải phân cấp mạnh hơn gắn với cơ chế kiểm tra giám sát sau thay vì xin ý kiến ở nhiều cấp trước khi thực hiện.