Tạo “vùng thử” để làm chủ công nghệ mới

Sandbox mở "vùng thử" cho công nghệ

Sự phát triển nhanh của khoa học công nghệ là đi kèm với sự xuất hiện của nhiều sản phẩm, mô hình mới. Trên thực tế, đôi khi tốc độ của công nghệ còn đi trước tốc độ hoàn thiện của thể chế để đưa các ứng dụng công nghệ vào thực tiễn. Một bài toán đã được đặt ra: Làm thế nào để chính sách có thể theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ, mà vẫn bảo đảm an toàn và kiểm soát được rủi ro?

Một trong những lời giải đang được Hà Nội đưa vào thực tiễn là cơ chế thử nghiệm có kiểm soát - Sandbox. Thuật ngữ này bắt nguồn từ hình ảnh một "hộp cát" - nơi trẻ em có thể tự do xây dựng, thử nghiệm và thay đổi trong một không gian được giới hạn, mà không ảnh hưởng đến thế giới bên ngoài.

Trong khoa học công nghệ, ý tưởng này được áp dụng theo một cách tương tự: Tạo ra một không gian và những điều kiện thử nghiệm được xác định trước, để các sản phẩm, mô hình mới có thể được đưa vào thực tế, theo dõi, đánh giá và nhận diện rủi ro. Từ đó, công nghệ và cả cơ chế quản lý có thể tiếp tục được hoàn thiện trước khi triển khai ở quy mô rộng hơn.

Từ phòng nghiên cứu bước ra đời sống, một công nghệ mới không chỉ cần chứng minh nó có thể hoạt động, mà còn phải trả lời được nhiều câu hỏi khác: Hoạt động trong điều kiện thực tế ra sao, mức độ an toàn thế nào, rủi ro ở đâu và cần điều chỉnh những quy định nào?

Đây chính là khoảng trống mà Sandbox hướng tới. Thay vì áp dụng ngay trên diện rộng, công nghệ được đặt trong một phạm vi, thời gian và điều kiện xác định để thử nghiệm.

Ông Lê Anh Sơn - Giám đốc Công ty cổ phần Phenikaa-X cho biết: "Chúng tôi rất cần Sandbox để có thể thử nghiệm, thu thập các tình huống phức tạp, từ đó làm chủ và hoàn thiện từng tình huống, hướng tới xây dựng một giải pháp, một mô-đun hoàn chỉnh cho công nghệ tự lái".

Để bước vào không gian thử nghiệm này, các dự án phải cho thấy hàm lượng khoa học công nghệ, giá trị gia tăng và khả năng tạo ra những tác động thực tế, giải được các bài toán của đô thị.

Theo GS.TS. Trương Ngọc Kiểm - Giám đốc Công viên Công nghệ cao và Đổi mới sáng tạo, Đại học Quốc gia Hà Nội: "Một trong những tiêu chí quan trọng để lựa chọn sản phẩm, giải pháp thử nghiệm là phải dựa trên nền tảng khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, có hàm lượng chất xám cao, tạo ra giá trị gia tăng, thay đổi mô hình quản trị và cách thức quản lý, có ý nghĩa xã hội, nâng cao năng lực cạnh tranh và giải quyết những vấn đề lớn của kinh tế - xã hội".

"Chỉ có đẩy mạnh nghiên cứu và phát triển, chúng ta mới có thể làm chủ được các công nghệ lõi. Trên cơ sở làm chủ công nghệ lõi, chúng ta mới có thể làm chủ công nghệ và tạo ra nhiều sản phẩm công nghệ", PGS.TS. Nguyễn Anh Tuấn - Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP Hà Nội nêu ý kiến.

Hai dự án đầu tiên được Hà Nội lựa chọn cũng cho thấy phạm vi của cơ chế này không chỉ giới hạn trong một lĩnh vực công nghệ. Một bên là giao thông tự hành, công nghệ đã có khả năng ứng dụng nhưng cần được kiểm chứng về mức độ an toàn. Một bên là công nghệ chế biến sâu đất hiếm, bài toán nằm ở việc làm chủ quy trình, thiết bị và tạo ra nguyên liệu đầu vào cho các ngành công nghệ cao.

Hai lĩnh vực khác nhau, nhưng cùng đặt ra một yêu cầu: Công nghệ phải được kiểm chứng bằng thực tiễn trước khi có thể mở rộng. Đây cũng là cách Hà Nội bắt đầu đưa Sandbox từ một cơ chế quản lý vào thực tiễn phát triển công nghệ.

Đưa công nghệ đi từ phòng thí nghiệm ra thực tiễn

Mô hình hệ thống phương tiện giao thông tự hành, gồm xe buýt, robotaxi, robot dọn vệ sinh và robot giao hàng là một trong hai dự án được Hà Nội lựa chọn để thử nghiệm theo cơ chế Sandbox. Phương tiện không người lái không còn là công nghệ mới trên thế giới. Nhưng để một công nghệ có thể vận hành an toàn trên đường phố Việt Nam và phục vụ người dân Việt Nam, vẫn cần được kiểm chứng trong chính điều kiện thực tế.

Với chiếc xe tự hành sẽ không có người trực tiếp điều khiển chiếc xe này. Thay vào đó, hệ thống sẽ tự nhận diện không gian xung quanh, xác định hướng di chuyển và chủ động xử lý các tình huống trên đường.

Một chiếc xe có thể tự nhận diện đường đi trong phòng thử nghiệm. Nhưng khi bước ra môi trường thực, bài toán trở nên phức tạp hơn nhiều. Người đi bộ, phương tiện khác, vật cản bất ngờ, thay đổi thời tiết, thay đổi hạ tầng... mỗi tình huống đều có thể trở thành một bài kiểm tra đối với khả năng tự hành. "Chạy được" chưa phải là đích cuối. Điều cần chứng minh là hệ thống có thể hoạt động ổn định và có thể dự đoán được trong nhiều tình huống khác nhau.

Anh Nguyễn Minh Phương - Trưởng phòng Phát triển phần mềm AIoT, Công ty cổ phần Phenikaa-X cho biết: "Trong Sandbox, kỹ sư vận hành là yêu cầu bắt buộc. Trong một số trường hợp như thời tiết xấu hoặc cảm biến gặp vấn đề, không thể nhận diện chính xác, kỹ sư vận hành sẽ phải can thiệp để đảm bảo an toàn cho xe và những người xung quanh".

"Kiểm nghiệm an toàn" chính là điểm chung của hai dự án được đưa vào Sandbox. Với công nghệ chế biến sâu đất hiếm, đây là mắt xích quan trọng phục vụ trực tiếp cho ngành sản xuất chip và bán dẫn, tuy nhiên quá trình này sẽ phát sinh chất thải độc hại, nên cần kiểm chứng nghiêm ngặt hệ thống xử lý khí thải, nước thải khép kín trước khi sản xuất lớn.

Ông Lê Văn Tuấn - Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Tư vấn xây dựng và Công nghệ mỏ chia sẻ: "Mục tiêu trước hết là tạo ra sản phẩm đủ tiêu chuẩn, bảo đảm nguồn đầu vào cho các nhà máy công nghệ cao và phục vụ xuất khẩu. Thứ hai là hoàn thiện, làm chủ công nghệ để đưa vào sản xuất quy mô lớn, với giá thành hợp lý và bảo vệ môi trường."

Nói cách khác, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đang giúp doanh nghiệp và các nhà khoa học có thể biết công nghệ đang vướng ở đâu, cần điều chỉnh điều gì, trước khi mở rộng quy mô.

Bà Nguyễn Tố Quyên - Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP Hà Nội đánh giá: "Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh như hiện nay, Sandbox là cầu nối giữa hoạt động nghiên cứu, đổi mới sáng tạo với cơ quan quản lý nhà nước. Đây là cơ chế mềm, giúp cơ quan quản lý theo dõi, đánh giá việc ứng dụng các công nghệ và dịch vụ mới trong thực tiễn".

Theo các chuyên gia, Hà Nội là nơi tập trung lực lượng trí thức cao, giúp dự án kết nối trực tiếp với các chuyên gia, nhà khoa học hàng đầu từ các viện, trường. Sự hỗ trợ này giúp giải quyết kịp thời các biến số kỹ thuật phát sinh khi đưa quy trình từ phòng thí nghiệm ra ứng dụng thực tiễn.

Hiện thực hóa khát vọng làm chủ công nghệ của người Việt

Khi Việt Nam có thể làm chủ công nghệ lõi, câu chuyện không chỉ dừng ở một sản phẩm hay một dự án. Đó còn là khả năng hình thành năng lực sản xuất, thu hút đầu tư và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Và một mảnh ghép quan trọng để hiện thực hóa khát vọng làm chủ công nghệ của người Việt là sự kết nối của nhà nước, nhà trường, nhà khoa học và doanh nghiệp.

Tạo ra "vùng thử" có kiểm soát, đây cũng là cách Hà Nội cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết 57: Chấp nhận rủi ro và độ trễ trong nghiên cứu, mạnh dạn thí điểm những mô hình mới, lấy doanh nghiệp làm trung tâm và tạo điều kiện để những công nghệ chưa có tiền lệ được kiểm chứng trong thực tế.

TS. Tạ Dương Sơn - Viện trưởng Viện Khoa học và Công nghệ Mỏ - Luyện kim, Bộ Công Thương cho biết: "Nhà nước tạo cơ chế, từ hành lang pháp lý đến địa điểm thử nghiệm, để doanh nghiệp chủ trì, cùng các nhà khoa học đồng hành, thử nghiệm những ý tưởng, giải pháp mới và đưa vào thực tiễn".

Trong tương lai, Hà Nội dự kiến tiếp tục mở rộng phạm vi thử nghiệm sang những công nghệ mới, có tiềm năng tạo ra giá trị kinh tế và giải quyết những bài toán của đô thị.

Ông Trương Việt Dũng - Phó Chủ tịch UBND TP Hà Nội thông tin: "Ngoài hai lĩnh vực đang triển khai, thời gian tới, Hà Nội sẽ nghiên cứu triển khai Sandbox phục vụ phát triển đô thị thông minh, trong đó có kinh tế tầm thấp và công trình ngầm. Bên cạnh đó, thành phố cũng quan tâm đến vật liệu y sinh, vật liệu tiên tiến và những lĩnh vực có khả năng tạo ra các giá trị kinh tế mới để tập trung đầu tư".

Khi tốc độ phát triển của công nghệ ngày càng nhanh, chính sách cũng sẽ tiếp tục cần có những cách tiếp cận linh hoạt hơn để đồng hành, quản lý và tạo không gian cho đổi mới sáng tạo.