Tết cổ truyền ở một phường miền Trung sau hợp nhất

Tết ở phường Bình Định (Gia Lai) bắt đầu từ 15 tháng Chạp, thời điểm, người dân bắt đầu sơn lại nhà, quét vôi lại tường, trang hoàng bàn thờ tổ tiên.

Sau hợp nhất, phường Bình Định (Gia Lai) vẫn giữ nhịp sống bình yên ngày Tết. Bánh tét xanh, mai vàng trước ngõ, khói nhang trầm lan trong đêm giao thừa. Người dân quây quần bên gia đình, thăm hỏi xóm giềng, giữ trọn nếp xưa. Trong không khí ấm áp ấy, mọi người gửi gắm niềm tin, kỳ vọng một năm mới an hòa, làm ăn thuận lợi, cuộc sống đủ đầy hơn.

Từ TP Hồ Chí Minh, vượt gần 700 Km, về quê chỉ để dừng chân, hít thở thật sâu gió nồm từ biển Quy Nhơn thổi ngược vào những xóm nhỏ ở Vịnh Xuân Đài, mang theo vị mặn mỏng trong cái se lạnh của buổi sáng sớm ngày Xuân. Ở An Nhơn (Gia Lai), những cánh đồng vừa gặt xong, trơ gốc rạ, rơm phơi thành từng bãi vàng óng trên cánh đồng ven quốc lộ 1A đi qua địa phận Gia Lai (Bình Định cũ). Đó là những hình ảnh khi đất trời Bình Định vào xuân. Những đứa con xa quê khi vượt qua hầm chui đèo Cù Mông, đã thấy quê nhà hiện ra trước mắt.

Tết ở phường Bình Định (Gia Lai) bắt đầu từ 15 tháng Chạp, thời điểm, người dân bắt đầu sơn lại nhà, quét vôi lại tường, trang hoàng bàn thờ tổ tiên, phơi chiếu, giặt màn, sửa sang cổng ngõ. Những việc nhỏ, lặp lại mỗi năm, nhưng không bao giờ bị bỏ qua.

Gói bánh Tét là hoạt động quan trọng nhất trước Tết của người thành Đồ Bàn xưa. Người Bình Định gói bánh tét to và chắc tay, mỗi khoanh bánh tét có thể giữ no được cho người nông phu từ sáng đến trưa, trên những cánh đồng sau Tết. Bánh Tét Bình Định nhìn có vẻ "chém to, kho mặn", nhưng thực tế, khi tét bánh ra, có thể thấy cái tỉ mỉ, dụng công của người gói bánh. Nếp phải dẻo, đậu phải bùi, thịt ba chỉ phải có lớp mỡ vừa đủ để khi cắt ra, lát bánh không khô cũng không ngấy. Hạt tiêu được rải vào nhân không chỉ để tạo vị cay nhẹ, mà còn như một dấu ấn cá tính của người Bình Định, thô mộc nhưng chân thành.

Đêm nấu bánh kéo dài tám đến mười giờ. Bếp lửa đỏ, tiếng củi nổ lách tách. Người lớn kể chuyện cũ, trẻ con chờ đòn bánh đầu tiên được vớt ra. Bánh tét Bình Định không cầu kỳ màu sắc như một số nơi khác, nhưng đậm vị, mặn mà, ăn nhiều chỉ no… mà không ngán. Mỗi nhà đều nấu dư dôi ra 3 đến 5 đòn bánh, để biếu người thân, hay những đứa con xa sau Tết  mang theo vào Sài Gòn, như một món quà quê sau Tết.

Tết ở xứ này mà bỏ qua nem ở Chợ Huyện hay rượu Bàu Đá là thiếu sót. Nem được gói bằng lá chuối, lên men vừa đủ để có độ chua thanh. Rượu Bàu Đá trong, nặng và thơm, được chưng cất từ một bàu nước mát, trong lành mà thiên nhiên ban tặng riêng cho xã Nhơn Lộc, An Nhơn, Bình Định cũ. Trong mâm cỗ Tết, chén rượu ấy không chỉ để uống. Nó là lời mời, là sự xác nhận của tình thân. Khi người đàn ông nâng chén rượu Bàu Đá chúc nhau một năm "làm ăn tấn tới", "minh niên phát tài" không có nghĩa là lời chúc, mà còn là lời hứa với chính mình và những người thân trong năm mới.

Năm nay làng trồng mai Háo Đức, phường An Nhơn Đông (Gia Lai) buồn hơn mọi năm, vì mai nở sớm, sức mua cũng giảm hơn năm trước. Một nét đặc trưng của người Bình Định là mỗi nhà đều chưng một chậu mai trong ngày Tết. Mai Bình Định không to, không tán rộng như ở miền Nam, nhưng sắc vàng tươi và cứng cáp. Bên trong, bàn thờ tổ tiên, mâm ngũ quả bày giản dị, tùy điều kiện từng gia đình, dù khó hay có, trong bàn thờ của người Bình Định đều có nhánh chuối xanh, trên nhánh chuối sẽ đặt các loại trái cây khác, như bàn tay đưa ra che chở bình an đón lấy may mắn cho gia chủ trong suốt một năm dài phía trước.

Giao thừa thời khắc thiêng liêng nhất chuyển giao giữa năm cũ và năm mới được cúng đúng 12h ngày mùng 1 Tết. Hương, hoa, trầu cau, rượu, bánh tét và nước dừa tươi được đặt trang trọng trên bàn thờ Phật và Gia tiên. Gia chủ niệm Phật, khấn trời đất trước, rồi khấn tổ tiên. Trật tự ấy không thay đổi, phản ánh một hệ giá trị rõ ràng: con người đứng giữa thiên nhiên và chiến tranh triền miên trong lịch sử, người Bình Định luôn có đức tin vào tôn giáo để vượt qua những bất trắc và khó khăn.

Cúng giao thừa xong, gia đình sum họp ngồi quây quần bên nhau, uống ly rượu đầu năm và nhắn tin gọi điện chúc Tết những người thân. Người Bình Định chúc Tết cũng ngắn gọn. "Tấn tài, tấn lộc, tấn bình an", "Gia đạo bình an" "Con cháu học hành nên người." Những câu nói không nhiều mỹ từ, nhưng chứa đựng kỳ vọng cụ thể và thực tế.

Mùng 1 Tết Bình Định bắt đầu bằng mùi nhang trầm buổi sớm. Mùng 1, mùng 2, người ta lặng lẽ tìm về Chùa, không ai cầu giàu sang. Họ chỉ xin một chữ "an". An cho mái nhà, an cho lòng mình giữa năm tháng nhiều biến động. Qua Mùng 3, trống trận vang lên. Võ cổ truyền rền nhịp chân. Hát bài chòi vang giữa sân đình. Mùng 5 Tết, Đống Đa khai hội ở Tây Sơn, bóng dáng vua Quang Trung Nguyễn Huệ như còn đâu đó trong gió xuân Tây Sơn…

Mùng 6, Tết Bình Định khẽ khép lại. Sân nhà còn vương mùi bánh tét, những cánh mai vàng bắt đầu rơi. Những đứa con xa quê kéo vali ra bến xe, sân bay, ga tàu ngoái nhìn mái ngói cũ. Chuyến xe hướng về Thành phố Hồ Chí Minh và những miền đất khác lăn bánh giữa nắng sớm. Mẹ đứng trước ngõ, tay chưa kịp buông vạt áo. Cha dặn thêm vài câu rồi lặng im. Hết Tết không phải vì mai tàn, mà vì bước chân đã quay về nhịp mưu sinh. Trong lòng mỗi người vẫn giữ một mùa Xuân mới, với nhiều niềm tin hy vọng, hứa hẹn ngày trở lại vào mùa Xuân năm tới.