Thế giới đang ô nhiễm ánh sáng

Trước khi đèn điện được phát minh, con người chủ yếu sống, ngủ và làm việc theo chu kỳ ánh sáng ban ngày. Tuy nhiên, kể từ khi đèn sợi đốt xuất hiện từ năm 1880, chiếu sáng bằng điện đã trở thành tiêu chuẩn trong hầu hết các ngôi nhà ở các nước phát triển kể từ giữa thế kỷ 20. Từ đó đến nay, chúng ta chiếu sáng nhà cửa, văn phòng và đường phố ở mức độ ngày càng cao, gây nên tình trạng ô nhiễm ánh sáng ban đêm trên hành tinh.

Cùng với sự phát triển của công nghệ và đô thị hóa, mức độ ô nhiễm ánh sáng tiếp tục gia tăng. Chuyên trang khoa học Science trích phân tích dữ liệu trong giai đoạn 2011 - 2022 cho thấy độ sáng bầu trời do ánh sáng nhân tạo đang tăng theo cấp số nhân trên toàn thế giới, với mức tăng đáng báo động 10% mỗi năm.

Sự thay đổi mạnh mẽ này, khi con người ngày càng rời xa chu kỳ ánh sáng tự nhiên, đang ảnh hưởng tới động vật hoang dã, đa dạng sinh học, sức khỏe con người và hiệu quả năng lượng toàn cầu.

Các nghiên cứu chỉ ra rằng chim, dơi và côn trùng là những sinh vật bị ảnh hưởng rõ rệt bởi ô nhiễm ánh sáng. Chim di cư dựa vào ánh sáng tự nhiên để định hướng, vì vậy sự gián đoạn ánh sáng có thể khiến chúng va chạm và lạc hướng trong các hành trình dài. Rùa biển nhầm lẫn ánh sáng nhân tạo với ánh trăng và bị thu hút ra xa đại dương, khiến hàng triệu rùa con chết theo cách này mỗi năm. Một nghiên cứu khác cho thấy ánh sáng nhân tạo làm gián đoạn hoạt động của bướm đêm và có thể đã làm giảm số lượng sâu bướm xuống một nửa.

Con người cũng chịu tác động của ánh sáng nhân tạo. Các nghiên cứu cho thấy ánh sáng ban đêm làm gián đoạn đồng hồ sinh học của cơ thể, ảnh hưởng đến chu kỳ giấc ngủ. Một nghiên cứu được Diễn đàn Kinh tế Thế giới công bố cho thấy ánh sáng nhân tạo có mối tương quan đáng kể với nhiều dạng ung thư, bao gồm ung thư phổi, ung thư vú, ung thư đại trực tràng và ung thư tuyến tiền liệt.

Một nghiên cứu của Ủy ban châu Âu cho thấy ánh đèn thành phố làm giảm quá trình làm sạch không khí vào ban đêm do giảm khả năng loại bỏ oxit nitơ. Việc bật quá nhiều đèn vào ban đêm không chỉ gây lãng phí năng lượng và tiền bạc mà còn góp phần vào biến đổi khí hậu.

Các nhóm làm việc của Liên minh Thiên văn Quốc tế cho biết ánh sáng từ hoạt động của con người đã ảnh hưởng rõ rệt đến nhiều đài quan sát thiên văn được xây dựng ở các đỉnh núi xa xôi nhằm tránh ô nhiễm ánh sáng. Trước đây, đèn sodium phát ra ánh sáng cam - hồng, ít ảnh hưởng tới vùng xanh - lam vốn là vùng tối của bầu trời. Tuy nhiên, cuộc cách mạng LED đã thay đổi tình hình khi đèn LED phát ánh sáng phổ rộng, trong đó có lượng lớn ánh sáng xanh - lam, gây ảnh hưởng mạnh tới quan sát thiên văn.

Ngay cả những nơi hẻo lánh như miền Bắc Chile hay Tây Texas, Mỹ cũng chịu tác động từ ánh sáng của các hoạt động khai khoáng và công nghiệp dầu khí. Đặc biệt, Đài quan sát Nam Âu (ESO) tại Chile - nơi vận hành 4 kính thiên văn lớn nhất thế giới - đang đối mặt nguy cơ từ kế hoạch xây dựng nhà máy năng lượng gần đó, dù dự án tuân thủ tiêu chuẩn chiếu sáng quốc gia.

Bà Itziar de Gregorio, nhà thiên văn học tại thành phố Antofagasta (Chile), cho biết: “Một dự án có tên INNA của công ty AES Andes đã được gửi để phân tích tác động môi trường. Dự án này muốn xây dựng một thành phố thu nhỏ ngay trước cổng đài quan sát để sản xuất hydro xanh. Chúng tôi cho rằng khoảng cách 5 km giữa đài quan sát và điểm bắt đầu dự án là quá gần”.

Không chỉ giới khoa học chịu ảnh hưởng, hiện khoảng 80% dân số thế giới không thể nhìn thấy dải ngân hà bằng mắt thường. Một số thành phố châu Á có độ sáng cao đến mức mắt người không thể thích nghi với bóng tối.

Thủ đô Paris (Pháp) được mệnh danh là kinh đô ánh sáng. Tuy nhiên, một xã trong khu vực đô thị Paris đang đi đầu trong việc giảm ô nhiễm ánh sáng. Tại đây, người dân áp dụng biện pháp tắt đèn công cộng từ nửa đêm đến 5h sáng mỗi ngày, nhờ đó có thể nhìn thấy bầu trời đầy sao - điều từng bị che khuất bởi ánh đèn đường cao áp trong nhiều năm.

Ông David Ros, người đứng đầu xã Orsay, thành phố Paris (Pháp), cho biết: “Khía cạnh sinh thái được ưu tiên hàng đầu. Đây là yêu cầu chúng tôi đặt ra khi tiến hành các nghiên cứu về đa dạng sinh học và tôn trọng nhịp sinh học của động vật. Bên cạnh đó, từ góc độ kinh tế, việc tắt bớt điện khu vực công cộng giúp tiết kiệm năng lượng cho ngân sách thành phố”.

Ngoài việc tắt bớt đèn, một số giải pháp khác được đưa ra như sử dụng ánh sáng vừa đủ, lựa chọn đèn tiết kiệm năng lượng, đèn có cảm biến hoặc chế độ hẹn giờ.