Thiếu vật liệu cho hạ tầng, vì sao xà bần vẫn chủ yếu bị đổ bỏ?

Khát vật liệu nhưng bỏ quên "mỏ tài nguyên" trong đô thị

TP Hồ Chí Minh đang bước vào giai đoạn tăng tốc đầu tư hạ tầng với hàng loạt dự án giao thông, chỉnh trang đô thị, phát triển nhà ở và công trình công cộng. Đi cùng với nhu cầu phát triển là áp lực ngày càng lớn về nguồn vật liệu xây dựng, đặc biệt là vật liệu san lấp, nền đường và các loại vật liệu phục vụ hạ tầng. Thế nhưng, giữa lúc nhu cầu vật liệu ngày càng tăng, thành phố lại đang phát sinh một lượng chất thải xây dựng khổng lồ từ hoạt động xây mới, sửa chữa, cải tạo và phá dỡ công trình.

Theo các chuyên gia lượng chất thải xây dựng phát sinh trên địa bàn hiện được dự báo đạt từ 15.000 - 20.000 tấn mỗi ngày. Thành phần chủ yếu gồm bê tông, gạch, đá, nhựa đường và nhiều loại vật liệu có khả năng tái sử dụng.

TS. Phan Hữu Duy Quốc, Phó Chủ tịch Hiệp hội Xây dựng và Vật liệu xây dựng TP Hồ Chí Minh (SACA), cho biết nếu được thu gom và xử lý phù hợp, lượng chất thải này có thể tạo ra khoảng 5 - 6 triệu tấn vật liệu tái chế mỗi năm. "Đây là nguồn tài nguyên rất lớn đang hiện hữu trong đô thị nhưng chưa được khai thác tương xứng với tiềm năng", ông Quốc nhận định. Con số này cho thấy một nghịch lý đang tồn tại: trong khi nhiều dự án hạ tầng cần nguồn vật liệu lớn để triển khai thì hàng triệu tấn vật liệu có thể tái sử dụng lại đang bị loại khỏi vòng tuần hoàn của nền kinh tế.

Xà bần đang đi đâu?

Tại nhiều quốc gia như Nhật Bản, Singapore, Hàn Quốc, Đức hay Hà Lan, chất thải xây dựng được xem là nguồn nguyên liệu đầu vào cho ngành xây dựng thay vì chỉ là chất thải cần xử lý. Sau khi được phân loại và tái chế, bê tông, gạch đá từ các công trình phá dỡ tiếp tục được sử dụng để sản xuất cốt liệu tái chế, vật liệu nền đường, vật liệu san lấp hoặc nhiều sản phẩm xây dựng khác. Trong khi đó, tại TP Hồ Chí Minh, phần lớn chất thải xây dựng hiện nay vẫn chủ yếu được vận chuyển đến các điểm tiếp nhận hoặc phục vụ các hoạt động san lấp đơn giản. Tỷ lệ được tái chế thành vật liệu xây dựng vẫn còn khá khiêm tốn so với tiềm năng.

Theo ông Kỳ, bê tông, gạch, đá sau phá dỡ hoàn toàn có thể trở thành nguồn nguyên liệu cho các công trình mới nếu được thu gom, phân loại và xử lý đúng cách. Tuy nhiên, để làm được điều đó, thành phố cần hình thành đồng bộ hệ sinh thái từ phân loại tại nguồn, thu gom, trung chuyển, tái chế đến tiêu thụ sản phẩm đầu ra.

Công nghệ đã có, vì sao thị trường vẫn chưa hình thành?

Một trong những lý do thường được nhắc tới khi nói về tái chế chất thải xây dựng là công nghệ. Tuy nhiên, theo nhiều doanh nghiệp trong ngành, đây không còn là rào cản lớn nhất. Hiện nay, nhiều doanh nghiệp trong nước đã có thể làm chủ các dây chuyền nghiền, sàng, phân loại và xử lý chất thải xây dựng. Thậm chí các công nghệ tự động hóa, robot phân loại và trí tuệ nhân tạo cũng đang được nghiên cứu ứng dụng nhằm nâng cao hiệu quả xử lý vật liệu. Nhờ đó, chất thải xây dựng có thể được chuyển hóa thành cát, đá tái chế, vật liệu san lấp, vật liệu nền đường hoặc nguyên liệu đầu vào cho sản xuất bê tông. Tuy nhiên, khi công nghệ dần được giải quyết, nút thắt lại nằm ở thị trường tiêu thụ. Theo các doanh nghiệp trong ngành, vật liệu tái chế hiện vẫn gặp khó khăn trong việc mở rộng đầu ra do chưa có hệ thống tiêu chuẩn áp dụng đồng bộ, tâm lý e ngại của người sử dụng và thiếu các cơ chế đủ mạnh để khuyến khích sử dụng vật liệu tái chế trong các công trình xây dựng. Điều này khiến doanh nghiệp chưa mạnh dạn đầu tư các dự án tái chế quy mô lớn dù nguồn nguyên liệu đầu vào rất dồi dào.

Từ bài toán rác thải đến bài toán tài nguyên

Theo định hướng đang được xây dựng, TP Hồ Chí Minh đặt mục tiêu đến năm 2030 tối thiểu 70% chất thải xây dựng từ các công trình lớn, công trình giao thông và dự án hạ tầng được thu gom, phân loại, vận chuyển và xử lý tại các cơ sở hợp pháp. Trong đó, ít nhất 60% lượng chất thải xây dựng đủ điều kiện kỹ thuật sẽ được tái chế thành cốt liệu, vật liệu san lấp, nền đường, gạch không nung, bê tông và các cấu kiện phục vụ xây dựng. Xa hơn, thành phố hướng tới tỷ lệ tái chế trên 90% vào năm 2045, đồng thời hình thành thị trường vật liệu tái chế với hệ thống tiêu chuẩn, kiểm định và truy xuất nguồn gốc rõ ràng.

Trong bối cảnh đó, ông Bùi Xuân Cường, Phó Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh, cho rằng thành phố không thể tiếp tục phát triển theo mô hình "khai thác - sử dụng - thải bỏ" vốn tạo áp lực lớn lên tài nguyên và môi trường. Thay vào đó, chất thải xây dựng cần được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên thứ cấp có thể quay trở lại chuỗi sản xuất, phục vụ chính nhu cầu phát triển hạ tầng và đô thị.

Theo ông Cường, với một đô thị hơn 14 triệu dân, diện tích trên 6.700 km² và đang tiếp tục mở rộng không gian phát triển, bài toán chất thải xây dựng không chỉ dừng ở khía cạnh môi trường mà còn liên quan trực tiếp đến khả năng bảo đảm nguồn vật liệu cho tăng trưởng dài hạn.

Mỗi ngày, từ 15.000 - 20.000 tấn chất thải xây dựng vẫn đang rời khỏi các công trường trên địa bàn TP Hồ Chí Minh. Trong số đó là hàng triệu tấn bê tông, gạch đá và vật liệu có thể tái sử dụng cho các công trình mới. Khi nhu cầu vật liệu cho hạ tầng ngày càng gia tăng, câu hỏi đặt ra không còn là xử lý bao nhiêu tấn xà bần mỗi ngày, mà là làm thế nào để biến dòng chất thải này thành nguồn tài nguyên phục vụ chính quá trình phát triển của đô thị. Nếu giải được bài toán đó, TP Hồ Chí Minh không chỉ giảm áp lực môi trường mà còn có thêm một nguồn vật liệu đáng kể cho hành trình phát triển hạ tầng trong nhiều năm tới.