Thư viện số - giải pháp thúc đẩy văn hóa đọc và năng lực tự học trong thời đại số

Vấn đề đặt ra không chỉ là số hóa được bao nhiêu tài liệu, mà quan trọng hơn là tài nguyên số được tổ chức như thế nào, quyền khai thác được quản trị ra sao, các thư viện có khả năng liên thông đến đâu và người sử dụng có thực sự tiếp cận, khai thác được nguồn tri thức đó hay không.

Tuy nhiên, thực tiễn triển khai thư viện số thời gian qua cũng chỉ ra một số rào cản và thách thức lớn như: 

Sự manh mún và lãng phí nguồn lực: Nhiều thư viện triển khai chuyển đổi số theo kiểu "ốc đảo", hạ tầng kỹ thuật và cơ sở dữ liệu còn khép kín, thiếu sự kết nối và chia sẻ rộng rãi ngay trong từng hệ thống.

Khó khăn về hạ tầng và chi phí: Đặc biệt đối với các thư viện cấp phường/xã, các trường phổ thông hay cơ sở giáo dục vừa và nhỏ, việc tự đầu tư một hệ thống thư viện số hoàn chỉnh, hiện đại là thách thức vượt quá khả năng tài chính và nhân lực.

Bài toán bản quyền và nội dung số: Mối quan hệ giữa xuất bản và thư viện trong không gian số vẫn chưa tìm được sự cân bằng tối ưu giữa bảo vệ bản quyền tác giả và cung cấp khả năng tiếp cận tri thức rộng rãi cho cộng đồng người sử dụng.

Tại Hội thảo khoa học “Thư viện số dùng chung - Từ mô hình đến giải pháp triển khai” được tổ chức tại Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh, các chuyên gia đã cùng chia sẻ những quan điểm về việc làm rõ vai trò của thư viện số trong bối cảnh mới. Đây cũng là những nội dung phù hợp với tinh thần Tuần lễ hưởng ứng học tập suốt đời 2026 trong đó nhấn mạnh "Thực học, thực hành, làm chủ công nghệ số và trí tuệ nhân tạo để xây dựng xã hội học tập, đẩy mạnh học tập suốt đời".

Hội thảo đi sâu vào mô hình thư viện số dùng chung từ việc ra mắt nền tảng "Không gian tri thức số - Thư viện số dùng chung". Theo đó, chuyển đổi số mở ra khả năng đưa một tác phẩm đến người đọc nhanh hơn, rộng hơn và thuận tiện hơn. Nhưng chính đặc tính dễ sao chép, dễ truyền tải và dễ mở rộng phạm vi tiếp cận của môi trường số cũng khiến câu hỏi về quyền trở nên quan trọng hơn. Đối với thư viện, mục tiêu là phục vụ người đọc. Đối với nhà xuất bản, tác giả và chủ sở hữu quyền, yêu cầu là bảo vệ giá trị của tác phẩm và khai thác đúng phạm vi được phép. Hai mục tiêu này không nhất thiết phải xung đột nếu giữa các bên có một cơ chế quản trị minh bạch.

Trong mô hình Thư viện số dùng chung, từ "dùng chung" mô tả khả năng nhiều thư viện cùng sử dụng một lớp hạ tầng và cùng tiếp cận những tài nguyên đủ điều kiện theo cơ chế được xác lập. Khái niệm này không đồng nghĩa với việc một tài nguyên được phép sao chép, tải xuống hoặc phân phối không giới hạn. Mỗi tài nguyên có thể có điều kiện khác nhau tùy theo hợp đồng, giấy phép, phạm vi quyền và thỏa thuận với chủ thể cung cấp.

Ông Nguyễn Anh Dũng - Nhà sáng lập, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Thư viện Số Việt Nam (ViLIB) - cho biết, điểm cốt lõi của mô hình không phải tạo thêm một kho sách điện tử, mà hình thành cơ chế để những nguồn lực tri thức đang phân tán có khả năng kết nối và được khai thác hợp pháp, có kiểm soát, qua đó giảm đầu tư lặp lại, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và mở rộng khả năng tiếp cận tri thức của cộng đồng, qua đó thúc đẩy phong trào học tập suốt đời cũng như phát triển bền vững văn hóa đọc.