Từ dữ liệu riêng lẻ đến khả năng kết nối: Bài toán chính sách truy xuất nguồn gốc hàng hoá

Trong quản lý chuỗi cung ứng, một doanh nghiệp có thể kiểm soát tốt dữ liệu sản phẩm trong phạm vi hoạt động của mình, nhưng điều đó chưa đồng nghĩa toàn bộ hành trình hàng hóa có thể được kết nối toàn diện. Khi thông tin đi qua nhiều tổ chức, khả năng truy xuất còn phụ thuộc vào việc các bên có nhận diện đúng đối tượng, xác thực được dữ liệu, kết nối được thông tin và xác định rõ trách nhiệm hay không.

Đây là giới hạn mà từng doanh nghiệp khó tự giải quyết. Một hệ thống riêng có thể đáp ứng tốt nhu cầu quản trị và truy xuất nội bộ, nhưng chưa đủ để đáp ứng yêu cầu liên thông trên toàn chuỗi cung ứng. Vì vậy, bài toán không còn là doanh nghiệp đầu tư thêm về công nghệ, mà cần tạo một khuôn khổ để những hệ thống hiện có có thể tích hợp và liên thông dữ liệu xuyên suốt chuỗi cung ứng.

Năng lực riêng lẻ chưa tạo thành khả năng kiểm soát toàn chuỗi

Định danh và truy xuất nguồn gốc không phải khái niệm mới tại Việt Nam. Nhiều doanh nghiệp đã xây dựng và triển khai hệ thống truy xuất, sử dụng mã số, mã vạch, phần mềm quản lý để kiểm soát sản phẩm, phục vụ vận hành và đáp ứng yêu cầu của đối tác.

Chẳng hạn, nhà sản xuất có thể ghi nhận thông tin về một lô hàng, đơn vị vận chuyển cập nhật quá trình giao nhận, còn nhà phân phối quản lý dữ liệu nhập kho. Mỗi bên đều có thông tin phục vụ hoạt động của mình, nhưng nếu thiếu cơ chế liên thông và đối chiếu, những thông tin này khó tạo thành bức tranh đầy đủ về hành trình của sản phẩm.

Từ thực tiễn triển khai các nền tảng truy xuất cho doanh nghiệp, ông Phạm Văn Quân - Chuyên gia chuyển đổi số quốc gia, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Công nghệ Checkee chia sẻ: "Dù các hệ thống hiện nay đang đáp ứng tốt nhu cầu quản lý và truy xuất nội bộ, nhưng khả năng truy xuất toàn chuỗi vẫn có những giới hạn. Điển hình nếu một nhà máy, đơn vị vận chuyển hay nhà cung cấp phát sinh sai lệch trong quá trình ghi nhận thông tin, việc xác định sai lệch bắt nguồn từ đâu, xảy ra ở công đoạn nào và thuộc trách nhiệm của chủ thể nào sẽ mất nhiều thời gian, công sức."

Thực tiễn trên cho thấy, bài toán đã vượt ra ngoài ranh giới của từng tổ chức, lời giải cũng cần được đặt ở cấp độ toàn hệ thống. Điều thị trường cần không chỉ là một hệ thống dùng chung ở cấp quốc gia, mà còn là một khuôn khổ pháp lý thống nhất để các bên có thể nhận diện, trao đổi và đối soát dữ liệu.

Nghị định 372 và yêu cầu hình thành khuôn khổ kết nối cấp quốc gia

Có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, Nghị định 372/2026/NĐ-CP đặt ra khuôn khổ kết nối dữ liệu truy xuất nguồn gốc ở cấp quốc gia, hướng tới giải quyết tình trạng thông tin đang được lưu trữ riêng lẻ tại từng doanh nghiệp và các khâu trong chuỗi cung ứng. Trọng tâm của Nghị định là xây dựng Nền tảng quốc gia về định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hoá cùng Cơ sở dữ liệu quốc gia về sản phẩm, hàng hoá đi kèm các yêu cầu về kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu.

Thay vì để mỗi hệ thống tiếp tục vận hành như một nguồn thông tin độc lập, Nghị định tạo cơ sở để dữ liệu từ các chủ thể khác nhau được liên kết và đối chiếu trên cùng một Nền tảng quốc gia. Nhờ đó, thông tin về sản phẩm không còn chỉ phục vụ hoạt động nội bộ của từng đơn vị mà có thể được khai thác để xác minh nguồn gốc và hành trình lưu thông hàng hoá trên thị trường. Đây là cơ sở để cơ quan quản lý tăng cường giám sát thị trường, doanh nghiệp nâng cao năng lực quản trị chuỗi cung ứng và người tiêu dùng tiếp cận thông tin minh bạch hơn khi lựa chọn sản phẩm.

Điểm mới quan trọng trong Nghị định 372/2026/NĐ-CP là việc chính thức quy định về mã định danh sản phẩm, hàng hóa (UID) và mã định danh phi tập trung (DID). Trong đó, mã UID được xác định là đường dẫn số (Digital Link) tạo lập tự động trên Nền tảng quốc gia, cho phép định danh và truy xuất chi tiết đến từng đơn vị sản phẩm hoặc từng lô, mẻ hàng hóa. Mỗi mã UID gắn với một bản ghi dữ liệu chủ duy nhất trên hệ thống và không thay thế cho các mã GTIN, GLN hay mã truy vết hiện có.

Dưới góc độ đơn vị phát triển các giải pháp chống hàng giả và bảo vệ thương hiệu, ông Nguyễn Viết Hồng - Chủ tịch Công ty CP Phát triển Khoa học Công nghệ Vina (Vina CHG) nhận định: "Cơ chế này sẽ giúp doanh nghiệp bảo vệ thương hiệu hiệu quả hơn, ngăn chặn gian lận thương mại, đồng thời nâng cao năng lực quản lý của cơ quan chức năng trong việc phòng chống hàng giả, bảo vệ thị trường và người tiêu dùng."

Không bắt buộc cho mọi loại hàng hoá

Theo quy định của Nghị định, doanh nghiệp không nhất thiết phải thay thế toàn bộ hệ thống đang vận hành. Thay vào đó, các hệ thống hiện có có thể tiếp tục được sử dụng nếu dữ liệu được chuẩn hóa và đáp ứng yêu cầu về khả năng kết nối, chia sẻ, khai báo dữ liệu theo quy định. Trên cơ sở đó, doanh nghiệp có thể từng bước tích hợp hệ thống của mình vào nền tảng chung của quốc gia.

Đại diện Checkee nhấn mạnh thêm: "Khi các hệ thống có thể kết nối theo những nguyên tắc thống nhất, dữ liệu được chia sẻ và đối chiếu thuận lợi hơn, góp phần giảm trùng lặp trong triển khai và nâng cao hiệu quả truy xuất nguồn gốc."

Đồng thời, Nghị định cũng quy định việc triển khai theo mức độ rủi ro của sản phẩm, hàng hoá. Với nhóm sản phẩm có mức độ rủi ro cao, việc định danh, xác thực dữ liệu chủ và truy xuất nguồn gốc thuộc diện bắt buộc theo danh mục, lộ trình và yêu cầu do cơ quan quản lý chuyên ngành xác định theo thẩm quyền.

Với nhóm có mức độ rủi ro trung bình và thấp, việc thực hiện được khuyến khích theo cơ chế tự nguyện. Các danh mục sản phẩm, hàng hóa theo từng mức độ rủi ro được cụ thể hóa tại các thông tư do 7 bộ quản lý ngành, lĩnh vực ban hành.

Đối với nhóm hàng hóa xuất khẩu, tuy không thuộc diện bắt buộc thực hiện định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc, doanh nghiệp vẫn được khuyến khích tham gia Nền tảng quốc gia để chuẩn hóa dữ liệu, tăng khả năng xác thực nguồn gốc và đáp ứng yêu cầu minh bạch thông tin từ các đối tác, thị trường quốc tế.

Điểm thay đổi quan trọng của Nghị định 372 không chỉ nằm ở việc hình thành Nền tảng quốc gia, mà còn ở cách tiếp cận truy xuất nguồn gốc như một bài toán cần sự phối hợp của toàn chuỗi cung ứng. Khi dữ liệu từ các hệ thống hiện có có thể được kết nối và đối chiếu theo những nguyên tắc chung, nỗ lực của từng doanh nghiệp mới có cơ hội tạo thành khả năng truy xuất vượt ra ngoài phạm vi riêng lẻ.