Tương lai nào cho ngành dầu mỏ Venezuela?

Các nhà máy lọc dầu tại Texas sẽ được hưởng lợi khi tiếp cận được nguồn dầu mỏ từ Venezuela. (Ảnh: David Goldman/AP Images/picture alliance)

Sau các cuộc không kích của Mỹ vào Caracas và việc bắt giữ nhà lãnh đạo Nicolas Maduro, quốc gia Nam Mỹ này đang rơi vào tình trạng bất định sâu sắc. Ngay lập tức, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đưa ra tuyên bố về việc Mỹ sẽ "điều hành" Venezuela, một động thái xoay quanh tài sản quan trọng nhất của quốc gia này: Dầu mỏ.

Tham vọng vực dậy "kho vàng đen" của Mỹ

Tổng thống Trump tuyên bố sau khi ông Nicolas Maduro rời quyền lực, các tập đoàn dầu khí khổng lồ của Mỹ sẽ tiến vào Venezuela. Ông cam kết các công ty này sẽ "chi hàng tỷ USD để tái thiết cơ sở hạ tầng dầu khí vốn đã hư hại nặng nề và bắt đầu kiếm tiền cho đất nước này".

Nền kinh tế mong manh của Venezuela phụ thuộc đặc biệt vào dầu mỏ. Chính quyền Maduro gần như dựa hoàn toàn vào nguồn thu từ hydrocarbon để duy trì ngân sách nhà nước.

Dầu thô và các sản phẩm liên quan như hóa dầu chiếm khoảng 90% doanh thu xuất khẩu của Venezuela. Đây là nguồn lực giúp chính quyền vốn bị cô lập và chịu nhiều lệnh trừng phạt duy trì quyền lực bất chấp cuộc khủng hoảng kinh tế trầm trọng.

Dù sở hữu trữ lượng dầu đã được kiểm chứng lớn nhất thế giới - hơn 300 tỷ thùng, vượt qua cả Saudi Arabia - nhưng sản lượng của Venezuela hiện chỉ chiếm chưa đến 1% toàn cầu (so với mức hơn 10% vào thập niên 1960). Sản lượng dầu thô đã sụp đổ hơn 70% kể từ cuối thập niên 1990, đưa Venezuela xuống vị trí thứ 21 trong danh sách các nhà sản xuất toàn cầu.

Sự sụp đổ này có nguồn gốc từ chính quyền cố Tổng thống Hugo Chavez. Cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa của ông trong những năm 1990 và 2000 đã dẫn đến tình trạng tham nhũng tràn lan tại tập đoàn dầu khí quốc gia PDVSA, khiến dòng vốn đầu tư nước ngoài tháo chạy do sự can thiệp của chính phủ vào ngành dầu khí.

Hàng loạt sự cố tại các đường ống dẫn và nhà máy lọc dầu cùng với các lệnh trừng phạt của Mỹ - được siết chặt từ năm 2017 - đã tiếp tục bóp nghẹt năng lực sản xuất của Venezuela. Hiện tại, PDVSA duy trì sản lượng ổn định ở mức khoảng 1 triệu thùng/ngày, một phần nhờ các giấy phép từ Mỹ cho phép một số ít đối tác nước ngoài hoạt động và xuất khẩu dầu tại đây.

Sự trở lại của các "ông lớn" năng lượng Mỹ

Trong thế kỷ 20, Mỹ từng là đối tác chủ chốt của ngành dầu khí Venezuela. Tuy nhiên, sau cuộc cách mạng của ông Chavez, hầu hết các công ty Mỹ đã rời đi, ngoại trừ Chevron.

Dù chịu ảnh hưởng bởi các lệnh trừng phạt, Chevron đã được chính quyền Biden cấp giấy phép đặc biệt vào năm 2022 để nối lại hoạt động xuất khẩu dầu dưới những điều kiện nghiêm ngặt. Ý tưởng này nhằm giảm bớt áp lực lên thị trường năng lượng toàn cầu sau cuộc xung đột tại Ukraine.

Vào tháng 10 năm nay, chính quyền Trump đã cấp quyền hạn mới cho Chevron để sản xuất dầu tại Venezuela, với lập luận rằng tập đoàn này là đối tác thiết yếu của Caracas. Đây là cái tên được hưởng lợi rõ ràng và trực tiếp nhất từ bất kỳ động thái nào của ông Trump nhằm cho phép tăng cường đầu tư. Chevron hiện sử dụng khoảng 3.000 nhân viên tại đây và tuyên bố sẽ hoạt động "tuân thủ đầy đủ mọi luật lệ và quy định liên quan", đồng thời chưa bình luận về các kế hoạch mở rộng.

Theo kế hoạch của ông Trump, những tên tuổi lớn như ExxonMobil và ConocoPhillips có thể sẽ quay trở lại. Đây là những tập đoàn từng bị chính quyền Chavez tịch thu tài sản (quốc hữu hóa) vào năm 2007. Dù thắng kiện tại tòa trọng tài quốc tế với phán quyết bồi thường hàng tỷ USD, họ vẫn chưa nhận được tiền từ Venezuela.

Ông Trump coi đây là cơ hội để đòi lại công lý: "Chúng ta đã xây dựng ngành công nghiệp dầu mỏ của Venezuela bằng tài năng và kỹ thuật của người Mỹ, và chế độ xã hội chủ nghĩa đã đánh cắp nó từ chúng ta... Đây là một trong những vụ trộm tài sản Mỹ lớn nhất trong lịch sử".

Tại sao Mỹ - nước sản xuất dầu hàng đầu thế giới - lại cần dầu Venezuela?

Thoạt nhìn, việc Mỹ khao khát dầu của Venezuela có vẻ khó hiểu khi chính Mỹ đang là nhà sản xuất dầu lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chủng loại dầu.

Sản phẩm chính của Mỹ là dầu thô nhẹ, trong khi nhiều nhà máy lọc dầu tại vùng Vịnh được thiết kế để xử lý dầu thô nặng và đặc hơn.

Dù là nhà sản xuất lớn, Mỹ vẫn phải nhập khẩu dầu nặng từ Canada và Mexico để cung cấp cho các nhà máy lọc dầu phù hợp. Điều này dẫn đến việc một lượng lớn dầu thô nhẹ sản xuất tại Mỹ thực chất lại được đem đi xuất khẩu.

Theo Hiệp hội Các nhà sản xuất Nhiên liệu và Hóa dầu Mỹ (AFPM), việc cải tạo các nhà máy để chỉ xử lý dầu nhẹ của Mỹ sẽ tốn hàng tỷ USD và mất nhiều thập kỷ. Do đó, việc tiếp cận trở lại nguồn dầu nặng của Venezuela là cực kỳ hấp dẫn để đảm bảo hiệu quả lọc dầu và an ninh năng lượng cho Mỹ.

Thách thức thực tế: Từ lời hứa đến hiện thực

Dù viễn cảnh được vẽ ra rất hứa hẹn, các chuyên gia cảnh báo rằng dầu sẽ không thể tuôn chảy ngay lập tức. 

Cựu Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Dan Brouillette nhận định rằng, dù các báo cáo ban đầu cho thấy cơ sở vật chất còn nguyên vẹn, nhưng không có gì đảm bảo trữ lượng khổng lồ có thể được khai thác nhanh chóng. Ông nhấn mạnh trên LinkedIn: "Trở ngại chưa bao giờ là địa chất, mà là quản trị, lệnh trừng phạt và khả năng tiếp cận vốn. Nếu thay đổi chính trị mang lại sự ổn định nhanh chóng, nguồn cung sẽ tăng dần theo thời gian chứ không phải là một sự bùng nổ tức thì."

Ngoài ra, nhu cầu dầu mỏ toàn cầu cũng là một dấu hỏi. Giá dầu đã giảm trong năm qua và dự kiến sẽ còn giảm sâu hơn vào năm 2026 do tình trạng dư cung. Nếu lời hứa của ông Trump thành hiện thực, nó sẽ khiến thị trường vốn đã bão hòa phải tiếp nhận thêm một lượng dầu lớn.