Vi phạm bản quyền trên Internet: Nhiều người biết nhưng không quan tâm

Việt Nam hiện là một trong những quốc gia có tốc độ phát triển và ứng dụng Internet hàng đầu thế giới. Tương tác trên môi trường số đã trở thành nhu cầu thiết yếu của hàng triệu người dân. Tuy nhiên, cùng với sự bùng nổ của các nền tảng trực tuyến là một thực trạng đáng chú ý: thói quen tiêu thụ nội dung số đang thay đổi nhanh chóng, kéo theo những thách thức ngày càng lớn về bảo vệ bản quyền trên không gian mạng.

Theo số liệu từ Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền tác giả Việt Nam, chỉ riêng năm 2022, thiệt hại do vi phạm bản quyền tại Việt Nam ước tính lên tới khoảng 350 triệu USD. Với khoảng 15,5 triệu lượt người thường xuyên truy cập các website chứa nội dung không chính thống, Việt Nam hiện đứng thứ 3 trong khu vực về tỷ lệ truy cập các nền tảng vi phạm bản quyền. Những con số này cho thấy vấn nạn bản quyền không chỉ gây thất thu cho doanh nghiệp mà còn tác động trực tiếp tới môi trường cạnh tranh lành mạnh và động lực sáng tạo nội dung số.

Thực tế trên mạng xã hội và các diễn đàn trực tuyến, những cụm từ như “full link”, “tải miễn phí”, “pass giải nén” xuất hiện ngày càng phổ biến. Chỉ sau vài giây tìm kiếm, người dùng có thể tiếp cận phim mới ra rạp, giáo trình hay phần mềm trả phí mà không cần thông qua các nền tảng chính thống. Sự tiện lợi khiến nhiều người dần xem nhẹ yếu tố bản quyền và tính hợp pháp của nội dung.

Những lý do khiến người trẻ khó rời xa nội dung lậu

Trong khi cơ quan chức năng tăng cường siết chặt quản lý, một bộ phận người dùng trẻ vẫn xem các nền tảng không chính thống là lựa chọn quen thuộc. Bạn Nguyễn Đình Trác, một người dùng trẻ am hiểu công nghệ, cho biết bản thân từng thường xuyên sử dụng các website lậu để xem thể thao và tải game. Theo Trác, nguyên nhân không chỉ nằm ở chi phí mà còn đến từ trải nghiệm người dùng.

“Ban đầu mình nghĩ là do tiện. Nhưng khi so sánh, mình thấy bên lậu đôi khi tiếp cận người dùng nhanh và dễ hơn cả nền tảng chính thống” - Trác chia sẻ.

Qua thời gian tham gia các hội nhóm chia sẻ nội dung lậu, Trác nhận thấy nhiều quản trị viên vận hành cộng đồng rất chuyên nghiệp, thường xuyên tổ chức tương tác, cập nhật link nhanh và “chiều” người dùng bằng nhiều hoạt động giữ chân thành viên.

Tuy nhiên, đằng sau sự tiện lợi đó là những rủi ro về pháp lý và bảo mật mà người dùng thường tặc lưỡi bỏ qua. Trác bộc bạch: “Biết đến vấn đề bản quyền rồi, nhiều người vẫn 'kệ' và tiếp tục sử dụng. Mình nghĩ hành vi này có vi phạm pháp luật, nhưng hiện tại không có cách nào để xử phạt những người xem hay người sử dụng”.

Đặc biệt, lợi nhuận của các trang web này chủ yếu đến từ quảng cáo cá độ — một cạm bẫy mà chính Trác cũng từng thử bấm vào để "xem cho biết" rồi thoát ra ngay vì “sợ lắm”.

Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy đã có sự thay đổi không ít trong nhận thức về bản quyền của các bạn trẻ.

Bạn Nguyễn Mai Linh (Hà Nội) đã thẳng thắn chia sẻ về thói quen sử dụng Internet của mình: “Nhiều người hiểu rằng sử dụng nội dung ‘lậu’ là không đúng, nhưng vì nó quá phổ biến nên dần coi đó là điều bình thường. Bản thân mình cũng từng sử dụng phim, sách hay phần mềm không bản quyền, nhất là trong giai đoạn học sinh – sinh viên. Lý do chủ yếu đến từ sự tiện lợi và tài chính; có những tài liệu giá khá cao trong khi chỉ cần tìm kiếm vài phút là có thể tải miễn phí”. 

“Mình từng xem phim lậu, chủ yếu trong giai đoạn chưa có điều kiện chi trả hoặc khi phim không được phát hành chính thức trên các nền tảng tại Việt Nam. Tuy nhiên hiện tại, nếu có lựa chọn phù hợp và mức giá hợp lý, mình ưu tiên sử dụng các nền tảng chính thống hơn” - Mai Linh không ngần ngại bộc bạch.

Theo Linh, việc nội dung lậu tồn tại phổ biến trên Internet trong thời gian dài khiến nhiều người dần xem đó là điều bình thường, thay vì nhìn nhận dưới góc độ tôn trọng công sức và chất xám của người sáng tạo.

Khi giá trị chất xám bị "nhẹ hóa" trong tư duy hưởng thụ miễn phí

Không chỉ là những câu chuyện cá nhân của Trác hay Linh, dưới góc nhìn của một người làm nội dung số, anh Việt Anh (chủ kênh TikTok Anh Đoại Đến Đây với gần 600.000 lượt theo dõi) cho rằng nhận thức của giới trẻ hiện nay về bản quyền đang tồn tại một nghịch lý: “Biết nhưng chưa thật sự quan tâm”.

Theo anh, mạng xã hội đang tạo ra cảm giác mọi nội dung đều “miễn phí” và sẵn có. Các video bị cắt ghép, đăng lại không ghi nguồn xuất hiện hàng ngày khiến khái niệm bản quyền dần bị “nhẹ hóa”.

“Điều khiến người làm nội dung hụt hẫng không chỉ là mất lượt xem, mà là công sức, thời gian và câu chuyện phía sau sản phẩm bị xem nhẹ”- anh Việt Anh chia sẻ.

Anh cho rằng nếu tình trạng này kéo dài, những người làm nghề nghiêm túc sẽ dần mất động lực đầu tư cho các sản phẩm chất lượng. Khi đó, môi trường nội dung số rất dễ rơi vào vòng xoáy “ăn xổi”, ưu tiên sao chép và câu view thay vì sáng tạo thực chất.

Thực tế cho thấy, sự phổ biến của nội dung lậu đến từ nhiều nguyên nhân đan xen: thói quen sử dụng miễn phí tồn tại nhiều năm, sự tiện lợi của môi trường số, chi phí tiếp cận nội dung chính thống, cùng tâm lý số đông trên Internet. Trong khi đó, việc xử lý trực tiếp đối với người sử dụng cá nhân hiện vẫn còn nhiều khó khăn, khiến thói quen tiêu thụ nội dung miễn phí chưa dễ thay đổi.

Quyết tâm xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền trên môi trường số

Trước thực trạng nội dung lậu ngày càng phổ biến, nhiều chuyên gia cho rằng vấn đề hiện nay không chỉ nằm ở chế tài xử phạt, mà còn ở sự “bình thường hóa” hành vi vi phạm bản quyền trong môi trường số.

PGS.TS. Phạm Thị Thanh Tịnh nhận định, vi phạm bản quyền trên Internet hiện không chỉ phổ biến mà còn đang dần trở thành thói quen của một bộ phận giới trẻ.

Theo PGS.TS. Phạm Thị Thanh Tịnh, điều đáng lo ngại là hành vi này diễn ra công khai trên các nền tảng mạng xã hội, khiến nhiều người dần xem nhẹ tính chất vi phạm pháp luật cũng như giá trị của quyền sở hữu trí tuệ.

Lý giải nguyên nhân, bà cho rằng khoảng cách nhận thức là một trong những yếu tố lớn nhất. Không ít người trẻ chưa hiểu đầy đủ rằng bản quyền cũng là một dạng tài sản và hành vi sử dụng trái phép có thể gây thiệt hại trực tiếp cho người sáng tạo.

Bên cạnh đó, yếu tố tiện lợi và miễn phí trên môi trường số khiến nội dung lậu thường dễ tiếp cận hơn nội dung hợp pháp. “Khi sự tiện lợi lấn át, yếu tố đạo đức và tuân thủ pháp luật dễ bị đẩy xuống thứ yếu”, bà nhận định.

Theo chuyên gia này, việc nội dung vi phạm xuất hiện dày đặc trên Internet đang tạo ra cảm giác “ai cũng làm”, từ đó hình thành sự lệch chuẩn trong nhận thức của người trẻ. Nếu mọi sản phẩm đều có thể tiếp cận miễn phí, giá trị của lao động sáng tạo rất dễ bị xem nhẹ.

Để thay đổi thói quen này, PGS.TS. Phạm Thị Thanh Tịnh cho rằng cần đồng thời tác động vào nhận thức, trải nghiệm và môi trường lựa chọn của người dùng.

“Không thể chỉ dừng ở việc kêu gọi ý thức. Muốn người trẻ thay đổi hành vi, cần xây dựng hệ sinh thái nội dung hợp pháp đủ mạnh, dễ tiếp cận và có chi phí hợp lý để họ có thể lựa chọn một cách tự nhiên” - bà nhấn mạnh.

Theo bà, giáo dục về quyền sở hữu trí tuệ cần được triển khai từ sớm trong nhà trường, gắn với trải nghiệm thực tế thay vì chỉ dừng ở lý thuyết. Khi người trẻ trực tiếp tham gia sáng tạo nội dung và trải nghiệm cảm giác bị sao chép, họ sẽ hiểu rõ hơn giá trị của bản quyền.

Bên cạnh đó, việc sử dụng nội dung có bản quyền cũng cần dần trở thành một “chuẩn mực văn minh” trong môi trường số. Khi hành vi trả phí cho nội dung, trích dẫn nguồn hay sử dụng tài nguyên hợp pháp được nhìn nhận như biểu hiện của sự chuyên nghiệp và tôn trọng chất xám, áp lực xã hội sẽ góp phần điều chỉnh hành vi cá nhân theo hướng tích cực hơn.