Virus Nipah dưới góc nhìn từ các chuyên gia

Nguy cơ bùng phát và bài học từ quá khứ

Virus Nipah lần đầu tiên được ghi nhận vào năm 1998 tại Malaysia, khi một đợt bùng phát bệnh viêm não nghiêm trọng xảy ra ở những người chăn nuôi lợn. Tên gọi của virus bắt nguồn từ làng Sungai Nipah - nơi phát hiện ca bệnh đầu tiên. Kể từ đó, các đợt bùng phát lẻ tẻ đã được ghi nhận tại Bangladesh, Ấn Độ và một số quốc gia Nam Á.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), virus Nipah thuộc họ Paramyxoviridae, chi Henipavirus. Ổ chứa tự nhiên của virus là loài dơi ăn quả thuộc giống Pteropus, còn gọi là "dơi quạ" hay "dơi cáo bay". Virus có thể lây sang người thông qua tiếp xúc trực tiếp với động vật nhiễm bệnh (như lợn), tiêu thụ thực phẩm bị nhiễm (đặc biệt là nước ép chà là sống bị dơi làm ô nhiễm), hoặc lây từ người sang người qua dịch tiết cơ thể.

Các chuyên gia dịch tễ đánh giá, virus Nipah là một trong những mầm bệnh có tỷ lệ tử vong cao nhất hiện nay. Theo WHO, tỷ lệ tử vong của bệnh dao động từ 40%-75%, tùy thuộc vào chất lượng chăm sóc y tế và khả năng phát hiện sớm. Người mắc bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng ban đầu như sốt, đau đầu, đau cơ, nôn mửa và viêm họng. Trong nhiều trường hợp, bệnh tiến triển nhanh sang viêm não cấp tính, gây co giật, hôn mê và tử vong chỉ sau vài ngày. Hiện nay, chưa có vaccine hoặc thuốc điều trị đặc hiệu được cấp phép sử dụng rộng rãi đối với virus Nipah. Việc điều trị chủ yếu mang tính hỗ trợ, tập trung vào kiểm soát triệu chứng và duy trì chức năng sống cho bệnh nhân.

Giáo sư Peter Horby, chuyên gia về bệnh truyền nhiễm tại Đại học Oxford (Anh), từng nhận định rằng, virus Nipah "có đầy đủ các yếu tố khiến giới y tế toàn cầu phải đặc biệt lưu tâm: tỷ lệ tử vong cao, khả năng lây truyền giữa người với người và nguồn lây từ động vật khó kiểm soát".

Các đợt bùng phát tại Bangladesh và Ấn Độ trong những năm qua cho thấy, virus Nipah có thể lây truyền trong môi trường bệnh viện nếu không thực hiện nghiêm ngặt các biện pháp kiểm soát nhiễm khuẩn. Năm 2018 và 2023, bang Kerala (Ấn Độ) đã ghi nhận các ổ dịch với số ca tử vong đáng kể, buộc chính quyền địa phương phải phong tỏa một số khu vực và triển khai truy vết diện rộng.

Theo các chuyên gia của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), mặc dù số ca mắc Nipah thường không lớn như các bệnh truyền nhiễm khác, song nguy cơ virus đột biến để lây lan mạnh hơn giữa người với người là điều không thể xem nhẹ. Các chuyên gia nhấn mạnh rằng trong bối cảnh biến đổi khí hậu, đô thị hóa và mở rộng hoạt động nông nghiệp, sự tiếp xúc giữa con người với động vật hoang dã ngày càng gia tăng, tạo điều kiện thuận lợi cho các bệnh lây truyền từ động vật sang người (zoonosis) xuất hiện.

Nỗ lực nghiên cứu vaccine và thuốc điều trị

Trước nguy cơ tiềm ẩn của virus Nipah, nhiều tổ chức quốc tế đã đưa loại virus này vào danh sách các mầm bệnh ưu tiên nghiên cứu. WHO xếp Nipah vào nhóm bệnh cần được phát triển vaccine và phương pháp điều trị khẩn cấp do khả năng gây dịch lớn.

Liên minh Đổi mới Sáng tạo Sẵn sàng cho Dịch bệnh (CEPI) đã đầu tư hàng chục triệu USD để thúc đẩy nghiên cứu vaccine phòng Nipah. Một số ứng viên vaccine đang trong giai đoạn thử nghiệm tiền lâm sàng và lâm sàng giai đoạn đầu, song vẫn cần thêm thời gian để đánh giá tính an toàn và hiệu quả.

Bên cạnh đó, các nhà khoa học cũng đang nghiên cứu các liệu pháp kháng thể đơn dòng và thuốc kháng virus tiềm năng. Một số nghiên cứu ban đầu cho thấy thuốc kháng virus ribavirin có thể có tác dụng nhất định, song chưa đủ bằng chứng để khuyến cáo sử dụng rộng rãi.

Giới chuyên gia thống nhất rằng, trong khi chờ đợi vaccine và thuốc đặc trị, biện pháp hiệu quả nhất để phòng chống virus Nipah là tăng cường giám sát dịch tễ, phát hiện sớm ca bệnh và thực hiện nghiêm các biện pháp kiểm soát lây nhiễm.

Mặc dù virus Nipah được đánh giá là mối đe dọa nghiêm trọng, nhiều chuyên gia lưu ý cần truyền thông một cách thận trọng để tránh gây hoang mang trong cộng đồng. Khác với COVID-19, các đợt bùng phát Nipah từ trước đến nay thường mang tính cục bộ, được kiểm soát nhờ truy vết và cách ly kịp thời.