Xây dựng hệ sinh thái "cảng xanh" tại Hải Phòng: Đột phá từ hạ tầng giao thông kết nối

Định hướng chiến lược từ cực tăng trưởng phía Bắc

Trong cấu trúc phát triển kinh tế của Vùng đồng bằng sông Hồng, thành phố Hải Phòng giữ vị trí là cực tăng trưởng công nghiệp - dịch vụ - logistics hàng đầu. Sở hữu cụm cảng nước sâu Lạch Huyện cùng trục giao thông quốc tế Đình Vũ - Lạch Huyện - Nam Đồ Sơn, Hải Phòng đóng vai trò là cửa ngõ cảng biển lớn nhất miền Bắc, đảm nhận phần lớn lưu lượng hàng hóa xuất nhập khẩu của toàn khu vực.

Tại Diễn đàn Logistics Vùng tổ chức tại Hải Phòng mới đây, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chỉ đạo: "Tư duy phát triển logistics phải chuyển mạnh từ địa giới hành chính sang vùng kinh tế, hành lang kinh tế và chuỗi cung ứng". Riêng đối với Hải Phòng, Lãnh đạo Chính phủ yêu cầu thành phố nghiên cứu xây dựng mô hình phát triển tích hợp cảng biển - logistics - công nghiệp - thương mại, xem hệ thống cảng cửa ngõ quốc tế và hạ tầng giao thông đa phương thức là động lực tăng trưởng dài hạn. Chỉ đạo này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cấp hạ tầng kết nối, hình thành hệ sinh thái "cảng xanh" nhằm hạ thấp chi phí vận tải và bảo vệ môi trường cho toàn nền kinh tế.

Mô hình "cảng xanh" Lạch Huyện và xu hướng tự động hóa

Trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu lớn như EU, Mỹ và Nhật Bản liên tục thắt chặt các quy định về dấu chân carbon và áp dụng Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), "xanh hóa" cảng biển không còn là một lựa chọn tự nguyện mà đã trở thành tiêu chí bắt buộc. Cảng biển không chỉ đơn thuần là nơi tiếp nhận tàu chở hàng, mà là "trái tim" điều phối toàn bộ chuỗi cung ứng.

Thực hiện định hướng của Cục Hàng hải Việt Nam về tiêu chuẩn cảng xanh, các đơn vị khai thác cảng tại Hải Phòng, đặc biệt là cụm cảng nước sâu Lạch Huyện, đang tiên phong chuyển đổi mô hình vận hành. Các bến cảng mới được quy hoạch theo hướng cảng bán tự động, thay thế toàn bộ cần cẩu bờ và thiết bị nâng hạ chạy dầu diesel bằng cần cẩu điện (e-RTG, e-RMG), đồng thời lắp đặt hệ thống cấp điện bờ (cold ironing) để tàu biển tắt động cơ phụ khi neo đậu.

Bên cạnh việc xanh hóa thiết bị, hạ tầng cảng biển Hải Phòng còn được số hóa để nâng cao hiệu suất thông quan. Việc triển khai các mô hình cảng điện tử (ePort), văn phòng điện tử (eOffice) và hệ sinh thái số ISP giúp kết nối dữ liệu trực tuyến giữa cảng biển, hải quan, cơ quan kiểm dịch và các hãng tàu. Đại diện đơn vị khai thác cảng nhấn mạnh: "Hiện nay chúng tôi đang xây dựng mô hình cảng thông minh, cảng xanh, cảng điện tử. Trong tương lai gần, cảng sẽ tiến tới mô hình bán tự động và ứng dụng hệ sinh thái số ISP kết nối số với các bên liên quan trong chuỗi cung ứng, giúp giảm tối đa thời gian tàu nằm chờ và rút ngắn chu chuyển container".

Khơi thông "mạch máu" giao thông kết nối đa phương thức

Một cảng biển xanh không thể phát huy tối đa hiệu quả nếu hệ thống giao thông kết nối phía hậu phương bị ách tắc và phụ thuộc hoàn toàn vào đường bộ. Hiện nay, vận tải đường bộ vẫn gánh tới 70–85% tổng lượng hàng hóa và phát thải 85% lượng khí nhà kính của ngành giao thông. Do đó, bài toán then chốt của Hải Phòng là xây dựng mạng lưới giao thông đa phương thức, tạo sự kết nối nhuần nhuyễn giữa đường biển, đường thủy nội địa, đường sắt và đường bộ cao tốc.

Điểm sáng nổi bật trong giải pháp giảm tải cho đường bộ là phát triển hành lang vận tải đường thủy nội địa bằng xà lan kết nối các trung tâm công nghiệp hậu phương (Bắc Ninh, Bắc Giang, Thái Nguyên) về cụm cảng Lạch Huyện. Phân tích về hiệu quả kinh tế và môi trường của luồng vận tải này, Ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) khẳng định: "Logistics xanh giải quyết các vấn đề bằng cách giảm chi phí thông qua tối ưu hóa vận tải và quản lý kho bãi, đồng thời đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe của thị trường xuất khẩu, giúp hàng hóa Việt Nam duy trì lợi thế cạnh tranh".

Thực tế vận hành đã chứng minh tính việt việt của mô hình kết nối thủy - biển: Vận chuyển 1 container 20 feet từ cảng cạn Quế Võ về cảng Lạch Huyện bằng xà lan tải trọng 96 TEU chỉ tiêu tốn khoảng 10 lít dầu (giảm 80% CO2 phát thải), trong khi đi xe đầu kéo đường bộ tốn 45 lít dầu. Chỉ một xà lan cỡ trung (54 TEU) khi cập bến đã giúp rút bớt 54 xe đầu kéo lưu thông trên đường bộ. Nhằm tạo đòn bẩy thúc đẩy dòng hàng, thành phố Hải Phòng đã áp dụng chính sách giảm 50% phí hạ tầng đối với container vận chuyển bằng đường thủy nội địa, tạo đòn bẩy tài chính trực tiếp khuyến khích doanh nghiệp chuyển đổi phương thức vận tải.

Tháo gỡ điểm nghẽn thể chế và thu hút nguồn lực

Mặc dù đã đạt được những kết quả bước đầu, việc xây dựng hệ sinh thái cảng xanh và hạ tầng đa phương thức tại Hải Phòng vẫn đối mặt với những nút thắt lớn. Kết nối đường sắt với hệ thống cảng biển Hải Phòng còn rất yếu, chỉ chiếm chưa đầy 2% lượng hàng hóa lưu chuyển. Chi phí đầu tư hạ tầng xanh, thiết bị năng lượng tái tạo và hệ thống tự động hóa kho bãi đòi hỏi nguồn vốn lên tới hàng chục tỷ đồng, gây áp lực tài chính lớn cho các doanh nghiệp logistics trong nước.

Để khơi thông các nguồn lực, việc hoàn thiện thể chế và cơ chế chính sách giữ vai trò quyết định. Chính phủ cần sớm ban hành bộ tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia về cảng xanh, cùng các chính sách ưu đãi tài chính rõ ràng như gói tín dụng xanh, giảm thuế thu nhập doanh nghiệp và ưu đãi thuế nhập khẩu đối với thiết bị công nghệ cao phục vụ xanh hóa cảng biển.

Đồng thời, thành phố Hải Phòng đang đẩy mạnh mô hình hợp tác công - tư (PPP) để thu hút các nhà đầu tư chiến lược, các tập đoàn đa quốc gia tham gia phát triển Khu Thương mại tự do, hệ thống cảng cạn (ICD) và trung tâm logistics liên vùng. Việc hoàn thiện tuyến đường sắt khổ tiêu chuẩn Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng kết nối trực tiếp vào cảng Lạch Huyện được kỳ vọng sẽ hoàn thiện mảnh ghép cuối cùng của mạng lưới vận tải đa phương thức.

Xây dựng hệ sinh thái "cảng xanh" gắn với hạ tầng giao thông đa phương thức tại Hải Phòng không chỉ giúp giải bài toán tối ưu chi phí vận tải và giảm phát thải, mà còn mở ra không gian phát triển kinh tế biển hiện đại. Sự phối hợp đồng bộ giữa thể chế kiến tạo của Chính phủ, chính sách đòn bẩy của Hải Phòng và tinh thần chủ động của doanh nghiệp sẽ đưa Việt Nam trở thành một "mắt xích xanh" vững chắc trong chuỗi cung ứng toàn cầu.