Xây dựng Luật giao dịch hàng hóa phái sinh: Tăng “lá chắn” trước biến động giá

Sáng 20/3 tại Hà Nội, Bộ Công Thương tổ chức Hội nghị tham vấn chính sách đối với dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.

Phát biểu khai mạc hội nghị, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết, hội nghị được tổ chức trên cơ sở quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Bộ Công Thương được giao nhiệm vụ xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh và dự án luật này đã được đưa vào Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh của Quốc hội, dự kiến sẽ được thông qua trong năm 2026.

“Hiện nay, hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch chủ yếu được điều chỉnh bởi Luật Thương mại năm 2005 và các văn bản dưới luật, chưa bao quát đầy đủ đặc thù của giao dịch hàng hóa phái sinh. Nhiều nội dung quan trọng như phân loại công cụ phái sinh, cơ chế thanh toán bù trừ, quản lý rủi ro và bảo vệ nhà đầu tư chưa được quy định thống nhất, đồng bộ. 

Thực tiễn thị trường cho thấy nhu cầu sử dụng các công cụ phòng ngừa rủi ro ngày càng gia tăng, trong bối cảnh giá hàng hóa thế giới biến động mạnh”, Thứ trưởng Bộ Công Thương cho biết.

Thứ trưởng lấy ví dụ như giá vàng trên thị trường quốc tế có thời điểm đạt 5.600 USD/ounce, trong nước có lúc vượt 190 triệu/lượng; giá bạc gần 108,6 USD/ounce, trong nước có lúc vượt 111 triệu đồng/kg; giá xăng dầu đầu tháng 3.2026 cũng ghi nhận mức tăng trên 20 - 30%, tạo áp lực lớn đối với điều hành kinh tế vĩ mô. Những diễn biến này cho thấy vai trò của các công cụ phái sinh trong quản trị rủi ro giá và sự cần thiết hình thành thị trường giao dịch hiện đại, minh bạch.

Bên cạnh đó, các giao dịch không thông qua sở giao dịch vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro và tranh chấp pháp lý, đặt ra yêu cầu hoàn thiện khung pháp lý đồng bộ, rõ ràng hơn.

Phát biểu tại hội nghị, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cho biết, việc phát triển thị trường hàng hóa phái sinh và xây dựng luật điều chỉnh toàn diện nhằm mang lại cơ hội đầu tư minh bạch, toàn cầu, lợi nhuận từ sự chênh lệch giá cả hàng hóa; giúp người sản xuất, đặc biệt là nông dân, chủ động hơn trong việc xác định giá bán, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro.

Theo Cục trưởng, việc phát triển thị trường này cũng góp phần nâng cao vai trò của Việt Nam trong chuỗi định giá hàng hóa toàn cầu.

Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh được xây dựng trên cơ sở 6 nhóm chính sách lớn, tập trung vào hoàn thiện khung pháp lý; tổ chức hạ tầng thị trường; phát triển sản phẩm và chuẩn hóa quy tắc giao dịch; quản lý rủi ro, giám sát thị trường và bảo vệ nhà đầu tư; mô hình quản lý nhà nước; và thúc đẩy hội nhập quốc tế. Trong đó, định hướng chung là xây dựng Luật theo hướng quy định các nguyên tắc, khung pháp lý cơ bản, đồng thời giao Chính phủ quy định chi tiết nhằm bảo đảm tính linh hoạt, phù hợp với thực tiễn và thông lệ quốc tế.

Cho ý kiến về dự thảo Luật, đại diện Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (Petrovietnam) cho rằng, thị trường hàng hóa, đặc biệt là dầu khí, có nhiều đặc thù cần được tính đến. Các sản phẩm dầu thô rất đa dạng về chủng loại, chất lượng không đồng nhất, dẫn đến khó khăn trong chuẩn hóa và giao dịch trên sàn.

Bên cạnh đó, việc tham gia các công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro vẫn còn nhiều vướng mắc đối với doanh nghiệp nhà nước. Nếu không có cơ chế phù hợp, doanh nghiệp có thể e ngại do rủi ro bị đánh giá là thất thoát vốn, trong khi lợi ích phòng ngừa rủi ro lại chưa được ghi nhận đầy đủ.

Ở góc độ chuyên gia, TS Võ Trí Thành - Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược thương hiệu và cạnh tranh nhấn mạnh, nếu Việt Nam hướng tới một nền kinh tế thị trường hiện đại, thì việc phát triển đầy đủ các cấu phần thị trường, trong đó có thị trường hàng hóa phái sinh là yêu cầu tất yếu. Tuy nhiên, đây là lĩnh vực có tính giao thoa giữa thương mại và tài chính, do đó cần khung pháp lý phù hợp, thậm chí vượt ra ngoài phạm vi của Luật Thương mại hiện hành.