Xuất nhập khẩu bứt phá cuối năm: Thách thức kép trên "mặt trận" chống buôn lậu

Theo số liệu mới nhất từ Cục Hải quan (Bộ Tài chính), tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam trong năm 2025 và những ngày đầu năm 2026 đã ghi nhận những cột mốc kỷ lục, đặc biệt là sự tăng trưởng mạnh mẽ của các mặt hàng tiêu dùng, ô tô và linh kiện điện tử vào dịp cuối năm. Tuy nhiên, đằng sau những con số tăng trưởng ấn tượng là một cuộc chiến không khoan nhượng tại các cửa khẩu, cảng biển và tuyến hàng không để bảo vệ an ninh kinh tế quốc gia.

Áp lực từ lưu lượng hàng hóa và những "biến tướng" gian lận

Giai đoạn cuối năm âm lịch luôn là thời điểm "nóng" nhất của hoạt động xuất nhập khẩu. Nhu cầu tiêu dùng tăng cao khiến lưu lượng tờ khai hải quan tại các cửa khẩu trọng điểm như Tân Sơn Nhất, Nội Bài, Cát Lái hay các cửa khẩu biên giới phía Bắc tăng từ 20% - 30% so với bình quân các tháng trong năm.

Trao đổi nhanh với phóng viên, lãnh đạo Cục Điều tra chống buôn lậu (Tổng cục Hải quan) cho hay, áp lực đối với cán bộ chiến sĩ hiện nay là phải đảm bảo mục tiêu kép. Một mặt phải tạo thuận lợi tối đa, thông quan nhanh chóng để không làm đứt gãy chuỗi cung ứng của doanh nghiệp, mặt khác phải siết chặt kiểm soát để không một lô hàng lậu nào có thể "lọt lưới".

Thực tế cho thấy, các đối tượng buôn lậu thường lợi dụng chính sách ưu đãi luồng Xanh, luồng Vàng để trà trộn hàng cấm, hàng giả. Đặc biệt, xu hướng thương mại điện tử xuyên biên giới bùng nổ trong năm 2025 đã tạo ra những thách thức mới. Hàng hóa được chia nhỏ thành các kiện quà biếu, quà tặng gửi qua đường bưu chính, chuyển phát nhanh với khai báo trị giá thấp nhằm trốn thuế hoặc vận chuyển hàng cấm như ma túy, động vật hoang dã.

Đại diện Cục Hải quan nhận định, lộ trình cắt giảm thuế quan sâu rộng theo các hiệp định thương mại tự do đang khiến trục lợi xuất xứ trở thành bài toán kinh tế phức tạp. Thủ đoạn vi phạm đã biến tướng từ buôn lậu truyền thống sang gian lận tài chính, xâm phạm trí tuệ quy mô lớn, đòi hỏi sự phối hợp liên ngành chặt chẽ để ngăn chặn kịp thời.

Việc xóa bỏ hàng rào thuế quan theo các cam kết quốc tế vô tình tạo ra dư địa lợi nhuận cực lớn cho những hành vi giả mạo chứng nhận xuất xứ (C/O). Những đối tượng vi phạm không còn dừng lại ở phương thức vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới theo cách thông thường. Hiện nay, các sai phạm đã chuyển hóa thành những chiến dịch gian lận tài chính có tổ chức, lợi dụng kẽ hở pháp lý nhằm chiếm dụng ưu đãi thuế suất. Hình thái này gắn liền với các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ nghiêm trọng, gây tổn hại uy tín hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Chuyển đổi số và liên kết chặt chẽ để ngăn chặn hiệu quả

Trước quy mô xuyên biên giới cùng tính chất phức tạp của các vụ việc, việc ngăn chặn không còn là nhiệm vụ của riêng ngành hải quan, mà cần sự chung tay mật thiết từ nhiều đơn vị liên quan để xử lý triệt để. Việc kết nối hạ tầng dữ liệu, chia sẻ thông tin kịp thời giữa những đơn vị là yếu tố then chốt giúp nhận diện sớm các dòng hàng nghi vấn. Chỉ khi có sự đồng bộ về giải pháp lẫn hành động, việc bảo vệ nền sản xuất trong nước mới đạt được hiệu quả thực chất, bền vững.

Các chuyên gia kinh tế và chuyên ngành đánh giá rằng, việc chuyển đổi số trong ngành Hải quan không chỉ là xu thế mà là yêu cầu bắt buộc để chống thất thu ngân sách. Nếu chúng ta vẫn dựa vào kiểm tra thủ công, việc ách tắc tại cửa khẩu là khó tránh khỏi, gây thiệt hại lớn cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, với hệ thống quản lý rủi ro thông minh và trí tuệ nhân tạo (AI), Hải quan có thể khoanh vùng chính xác những đối tượng có độ rủi ro cao để kiểm tra trọng điểm, từ đó nâng cao hiệu quả chống buôn lậu mà không làm chậm dòng chảy thương mại.

Bên cạnh đó, sự gia tăng nhập khẩu ô tô và linh kiện (vượt mốc 10 tỷ USD năm 2025) cũng kéo theo rủi ro gian lận về trị giá tính thuế. Chuyên gia kinh tế Trần Mạnh Hùng lưu ý rằng, các mặt hàng có thuế suất cao và giá trị lớn luôn là đích ngắm của các hành vi khai gian. Ngành Hải quan cần tăng cường công tác kiểm tra sau thông quan. Đây là bộ lọc thứ hai vô cùng quan trọng để truy thu các khoản thuế bị thất thoát và răn đe các doanh nghiệp có ý định trục lợi từ kẽ hở chính sách.

Lãnh đạo ngành Hải quan cho biết, đơn vị đang tích cực triển khai hệ thống Seal định vị điện tử và camera giám sát trực tuyến tại các kho bãi, cảng biển. Điều này giúp theo dõi lộ trình hàng hóa 24/7, ngăn chặn tình trạng "rút ruột" container hoặc thẩm lậu hàng hóa vào nội địa trong quá trình vận chuyển quá cảnh.

Chống buôn lậu không chỉ là nhiệm vụ bảo vệ ngân sách mà còn là để bảo vệ các doanh nghiệp làm ăn chân chính. Khi hàng lậu, hàng giả tràn lan với giá rẻ, các doanh nghiệp sản xuất trong nước vốn đang nỗ lực nội địa hóa và chuyển đổi xanh sẽ bị tổn thương nghiêm trọng.

Theo lãnh đạo Bộ Tài chính, hiện bộ này đang hoàn thiện các nghị định về ưu đãi thuế và hỗ trợ lãi suất cho các dự án xanh. Tuy nhiên, những chính sách này chỉ thực sự hiệu quả nếu môi trường cạnh tranh được đảm bảo công bằng. Thực tế cho thấy, lực lượng Hải quan ở tuyến đầu biên giới chính là hàng rào bảo vệ nền sản xuất nội địa. Việc quyết liệt đấu tranh với hàng lậu không chỉ là thực thi pháp luật, mà còn là tạo niềm tin cho nhà đầu tư rằng Việt Nam là một thị trường minh bạch và thượng tôn pháp luật.

Dự kiến trong năm 2026, ngành Hải quan sẽ tiếp tục đẩy mạnh mô hình "Hải quan thông minh" và "Hải quan số". Mục tiêu là tự động hóa hoàn toàn các quy trình thủ tục, hạn chế tối đa sự tiếp xúc trực tiếp giữa cán bộ và doanh nghiệp để phòng ngừa tiêu cực, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế trong việc chia sẻ dữ liệu tờ khai nhằm phát hiện các hành vi gian lận ngay từ nguồn./.