AI đang thay thế ai?

Hàng loạt công ty công nghệ sa thải nhân viên

Chỉ trong những ngày đầu tháng 4, đã có ít nhất là 2 tập đoàn công nghệ lớn có kế hoạch sa thải hàng nghìn nhân viên. Ngày 1/4, Oracle, tập đoàn công nghệ máy tính đa quốc gia của Mỹ, tuyên bố cắt giảm nhân sự lên tới gần 10.000 người. Thông báo ra ngày Cá tháng Tư nhưng không phải là một lời nói đùa nào cả mà là sự thực khá chua chát: Công ty cắt giảm nhân sự để dồn tiền đầu tư cho trí tuệ nhân tạo AI. Cụ thể là xây các trung tâm dữ liệu với chi phí tái cấu trúc lên tới hơn 2 tỷ USD.

Còn thứ Sáu tuần trước, Meta - công ty mẹ của Facebook, cũng tuyên bố cắt giảm khoảng 200 nhân sự ở khu vực Vịnh San Francisco - cái nôi công nghệ của Mỹ. Nguyên nhân theo các nguồn tin cũng là vì công ty dồn lực cho việc xây trung tâm dữ liệu, phát triển trí tuệ nhân tạo.

"Khi một công ty vừa sa thải hàng trăm nhân sự, vừa chuẩn bị chi 135 tỷ USD cho AI, thông điệp là rất rõ: Trọng tâm đang dịch chuyển từ vận hành dựa vào con người sang vận hành có máy móc tăng cường" - đây là nhận định của ông Matt Briton, tác giả cuốn sách Thế hệ AI.

Những lao động ở vị trí nào đang bị thay thế bởi AI?

Trong một công ty công nghệ có giám đốc, có kĩ sư phần mềm, có cả bộ phận tuyển dụng… thì những lao động ở vị trí nào đang bị thay thế bởi AI? Và AI ở đây thực ra là gì? Trước hết, nhóm chịu tác động rõ rệt nhất là các vị trí mang tính lặp lại và dễ chuẩn hóa. Dịch vụ chăm sóc khách hàng là ví dụ điển hình. Công ty Salesforce của Mỹ cho biết AI hiện đã xử lý khoảng 50% tương tác khách hàng, giúp doanh nghiệp này cắt giảm khoảng 4.000 nhân sự hỗ trợ. Tương tự, nhiều công ty thương mại điện tử và tài chính đã thay tổng đài bằng hệ thống AI hội thoại, hoạt động 24/7 với chi phí thấp hơn.

Nhóm thứ hai là lập trình viên cấp thấp. Các công cụ như GitHub Copilot có thể tự động viết và gợi ý mã, khiến một kỹ sư giàu kinh nghiệm có thể làm khối lượng công việc tương đương nhiều nhân sự cấp thấp. Hệ quả là nhu cầu tuyển dụng đầu vào giảm mạnh, khiến sinh viên công nghệ gặp khó khi gia nhập thị trường.

Chị Sage Tesoro - Sinh viên khoa học máy tính cho hay: "Tất cả bạn bè của tôi - những người sắp tốt nghiệp hoặc đã ra trường - đều đang rất chật vật tìm việc. Điều đó tạo áp lực rất lớn lên tôi".

Không dừng ở đó, các lĩnh vực sáng tạo nội dung, thiết kế, phân tích dữ liệu hay tuyển dụng cũng đang bị "tự động hóa". AI có thể viết bài, tạo hình ảnh, tổng hợp báo cáo hay lọc hồ sơ ứng viên, khiến nhiều vị trí cấp thấp hoặc trung gian dần thu hẹp.

Anh Nicholas Empedocles - Sinh viên thiết kế truyền thông số chia sẻ: "Khi AI đang dần thay thế nhiều công việc, tôi thực sự lo lắng không biết mình sẽ đi đâu, về đâu".

Vậy AI ở đây không chỉ là những trung tâm dữ liệu đắt đỏ. Đó là cả một hệ sinh thái công nghệ đang vận hành ở tầng ứng dụng. Trước hết là trí tuệ nhân tạo tạo sinh - hay còn gọi là AI tạo nội dung. Các hệ thống như ChatGPT có thể viết văn bản, trả lời khách hàng, thậm chí lập trình. Đây chính là lớp công nghệ đang thay thế trực tiếp các công việc trí óc.

Tiếp theo là "tác nhân AI" - những hệ thống có thể tự thực hiện nhiệm vụ như đặt lịch, xử lý yêu cầu hay vận hành quy trình mà không cần con người can thiệp liên tục. Bên cạnh đó là tự động hóa thông minh - kết hợp giữa robot phần mềm và AI - giúp doanh nghiệp xử lý kế toán, đơn hàng hay logistics gần như hoàn toàn tự động.

Điểm chung của các công nghệ này là làm tăng hiệu suất lao động. Nếu như trước đây, cần tới 5 - 7 người để xử lý 1 công việc, thì giờ đây chỉ cần 1 nhân viên với sự hỗ trợ của AI. Chính vì vậy, câu chuyện hiện nay không chỉ là AI "lấy đi việc làm", mà là tái phân bổ công việc.

Ông Kenny Ahn - Giám đốc nhân sự Wang Globalnet cho hay: "Hiện nay, điều quan trọng là thiết kế lại cách công việc vận hành, để con người trở thành chủ nhân kiểm soát được AI ở một mức độ nhất định".

Những vị trí mang tính lặp lại đang biến mất nhanh hơn, trong khi các vai trò mới như giám sát AI hay vận hành hệ thống lại đòi hỏi kỹ năng hoàn toàn khác. Và trong cuộc dịch chuyển này, câu hỏi lớn nhất không nằm ở công nghệ, mà ở việc con người có kịp thích nghi hay không.

Solopreneur - Những công ty "Một thành viên"

Có một câu nói rất đáng suy ngẫm: AI không thay thế chúng ta, nhưng những người biết dùng AI sẽ thay thế những ai không biết dùng AI. Nghe có vẻ như là một lời tiên đoán thiếu may mắn. Nhưng thực tế, quá trình này đã bắt đầu. Chỉ trong quý I năm nay, hơn 50.000 việc làm công nghệ đã bị cắt giảm tại Mỹ và khoảng 1/4 trong số đó bị cắt giảm là do AI.

AI không xóa bỏ toàn bộ các công việc, mà đang âm thầm cắt giảm từng phần nhiệm vụ từ viết mã code, chăm sóc khách hàng cho tới phân tích dữ liệu. Điều đó đồng nghĩa với việc một người, nếu biết sử dụng AI, có thể làm khối lượng công việc của nhiều người trước đây. Thậm chí, có thể thành lập hẳn một công ty chỉ có 1 thành viên. Khái niệm đó đang được gọi là những "solopreneur", cá nhân có thể tự vận hành công việc nhờ công nghệ AI.

Tại Trung Quốc, trong một không gian làm việc chung, những doanh nhân đơn lẻ vừa là CEO, vừa là kỹ sư, vừa là đội marketing - với trợ lý duy nhất là AI. Ở Hàng Châu, doanh nhân Trần Vân Phi là một ví dụ điển hình. Không có nền tảng lập trình, anh vẫn phát triển thành công một ứng dụng nhờ AI viết toàn bộ mã nguồn.

Ông Trần Vân Phi - Doanh nhân Trung Quốc cho hay: "Tôi không biết lập trình. AI tạo ra toàn bộ mã code cho tôi. Tôi chỉ cần mô tả ý tưởng của mình".

Từ những cá nhân như vậy, khái niệm "super individual" - siêu cá nhân - đang dần hình thành: Một người có thể đưa ý tưởng ra thị trường với chi phí tối thiểu nhưng tốc độ tối đa.

Nhận diện xu hướng này, chính quyền các địa phương tại Trung Quốc đang nhanh chóng vào cuộc. Tại quận Thượng Thành, Hàng Châu, chính quyền dành khoảng 100 triệu Nhân dân tệ mỗi năm để xây dựng trung tâm khởi nghiệp dành riêng cho mô hình một người - nơi các ý tưởng có thể nhanh chóng được chuyển hóa thành sản phẩm. Khu Liangzhu Digital Habitat Bay đã kết nối khoảng 700 "siêu cá nhân" và ươm tạo hơn 80 dự án, trong đó 90% là doanh nghiệp một người.

Không chỉ ở Trung Quốc, xu hướng này đang lan rộng trên toàn cầu. Khi tìm kiếm cụm từ "solopreneur" trên mạng xã hội, hàng loạt hướng dẫn xuất hiện: từ cách xây dựng doanh nghiệp chỉ với AI, đến cách tạo doanh thu khổng lồ với đội ngũ… chỉ có 1 người và trợ lý AI.

Một bộ phận người lao động đang chủ động "cưỡi sóng" công nghệ, biến AI thành công cụ gia tăng năng suất - thay vì bị thay thế.

Ông Henrique Olifiers - Nhà sáng lập Bossa Studios cho hay: "Qua mỗi cuộc cách mạng công nghệ, nền kinh tế đều tăng trưởng, con người tìm được nhiều việc làm hơn và chưa từng có một sự sụp đổ nào như lo ngại".

Thậm chí, AI còn được kỳ vọng mở ra một lớp lao động hoàn toàn mới - nơi một cá nhân có thể vừa sáng tạo, vừa sản xuất, vừa kinh doanh, mà không cần đến một tổ chức lớn đứng phía sau. Nhưng cũng chính tại đây, một ranh giới mới đang hình thành: giữa những người biết tận dụng AI để mở rộng năng lực và những người có nguy cơ bị bỏ lại phía sau trong chính cuộc cách mạng này.