AI và cuộc tái định hình thị trường dữ liệu Việt Nam

Ảnh minh họa

 AI thay đổi vai trò của dữ liệu như thế nào?

Trong kỷ nguyên số, dữ liệu nổi lên như một nguồn tài nguyên có giá trị chiến lược vượt trội, đang làm thay đổi sâu sắc mọi mặt, mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội. Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia nhấn mạnh yêu cầu phát triển hạ tầng, đặc biệt là hạ tầng số và công nghệ số, trên nguyên tắc "hiện đại, đồng bộ, an ninh, an toàn, hiệu quả, tránh lãng phí"; đồng thời làm giàu và khai thác tối đa tiềm năng dữ liệu, đưa dữ liệu trở thành tư liệu sản xuất chính, thúc đẩy phát triển nhanh cơ sở dữ liệu lớn, công nghiệp dữ liệu, kinh tế dữ liệu.

Nghị quyết 57 cũng đặt ra mục tiêu đến năm 2030 nâng tỉ trọng xuất khẩu sản phẩm công nghệ cao trên tổng giá trị hàng hóa xuất khẩu đạt tối thiểu 50%, quy mô kinh tế số đạt tối thiểu 30% GDP, tỉ lệ sử dụng dịch vụ công trực tuyến của người dân và doanh nghiệp đạt 80%, tỉ lệ doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo trên 40%; đến năm 2045, quy mô kinh tế số đạt tối thiểu 50% GDP, thuộc nhóm 30 nước dẫn đầu về đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Theo Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Cương - Giám đốc Trung tâm Dữ liệu Quốc gia, Nghị quyết 57 ra đời tạo hành lang chính trị để doanh nghiệp khai thác dữ liệu, phát triển sản phẩm số, trí tuệ nhân tạo (AI), nền tảng phân tích dữ liệu lớn. Gắn kết kinh tế xanh và kinh tế số như dữ liệu giúp doanh nghiệp tối ưu hóa quy trình, nâng cao năng suất và mở rộng thị trường, thúc đẩy thị trường nhân lực dữ liệu.

AI đi vào đời sống: từ chính quyền số đến người dân

Phường Tân Phong, tỉnh Lai Châu là đơn vị hành chính mới được thành lập sau quá trình sáp nhập, với hơn 36.000 nhân khẩu, 18 dân tộc cùng sinh sống đang trở thành điểm sáng trong chuyển đổi số của địa phương. Ngay từ khi mới thành lập, chính quyền địa phương đã xây dựng, triển khai mô hình "phường số" như quản lý dữ liệu dân cư, xử lý phản ánh hiện trường, hội nghị trực tuyến, dịch vụ công điện tử,...

Ông Lê Xuân Dũng - Phó Chủ tịch UBND phường Tân Phong chia sẻ, so với trước đây, khối lượng văn bản giấy giảm hơn 60%, thời gian xử lý hồ sơ cũng giảm 30-40%, năng suất lao động của cán bộ, công chức tại phường được cải thiện rõ rệt. Hiện nay gần như các cán bộ, công chức tại phường đều có thể sử dụng thành thạo trợ lý ảo AI trong các công việc thường ngày như soạn thảo văn bản, tra cứu thông tin pháp luật cũng như tổng hợp báo cáo nhanh chóng và chính xác.

Cùng với sự ra đời của chính quyền số, công tác phổ cập chuyển đổi số cũng được đẩy mạnh. Tại phường Tây Hồ, cũng như nhiều xã, phường, các mô hình "Hành chính công lưu động", "Tổ công nghệ số cộng đồng" hay mô hình "Tham vấn cộng đồng số" cũng được tích cực triển khai, giúp người dân tiếp cận dịch vụ công một cách dễ dàng.

Với nhiều người dân, nếu như trước đây việc sử dụng điện thoại thông minh vẫn còn nhiều trở ngại thì nay kể cả những người cao tuổi cũng đã có thể sử dụng thành thạo điện thoại nhờ sự hướng dẫn của các cán bộ phường cũng như thành viên của các tổ công nghệ số cộng đồng. "Nhờ các bạn trẻ tập huấn, hướng dẫn mà nay tôi đã có thể sử dụng thành thạo các ứng dụng như VNeID, các ứng dụng hành chính công, thậm chí sử dụng ChatGPT để tìm kiếm thông tin cần thiết", bác Nguyễn Thị Oanh - cư dân tổ 6, phường Cửa Nam chia sẻ.

Luật AI - "trọng tài" của thị trường dữ liệu

Với sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo cũng như những yêu cầu cấp bách của thời cuộc, ngày 10/12 vừa qua, Luật An Ninh mạng và Luật Trí tuệ nhân tạo (AI) đã được Quốc hội thông qua. Đạo luật AI được đánh giá mang tính bước ngoặt, tạo hành lang pháp lý tiên phong giúp Việt Nam bắt kịp xu thế phát triển AI toàn cầu và năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên số.

Luật trí tuệ nhân tạo xác định con người là trung tâm, quy định AI phục vụ con người, không thay thế con người và phải có sự giám sát của con người trong các quyết định quan trọng. Việc Luật Trí tuệ nhân tạo AI ra đời đặt nền tảng cho việc tự chủ AI, từ hạ tầng tính toán đến dữ liệu và năng lực nghiên cứu, giúp Việt Nam xây dựng lực lượng AI đủ mạnh để cạnh tranh với quốc tế; cho phép Nhà nước đầu tư vào trung tâm tính toán AI quốc gia và xây dựng hệ thống dữ liệu mở có kiểm soát. Những định hướng này được kỳ vọng sẽ giảm chi phí tính toán, gỡ bỏ rào cản gia nhập thị trường và thúc đẩy một hệ sinh thái AI cạnh tranh, minh bạch hơn.

Một trong những nội dung lớn được đề cập trong luật là cơ chế quản lý dựa trên mức độ rủi ro của hệ thống AI. Luật phân loại rủi ro hệ thống AI thành 3 mức: cao, trung bình và thấp. Trong đó, hệ thống có rủi ro cao là "có thể gây thiệt hại đáng kể đến tính mạng, sức khỏe, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, an ninh quốc gia".

Các hệ thống rủi ro cao buộc phải trải qua sự đánh giá phù hợp, duy trì hồ sơ kỹ thuật, có nhật ký vận hành và bảo đảm khả năng can thiệp của con người. Nhóm rủi ro trung bình phải minh bạch và giải trình khi cơ quan quản lý yêu cầu, còn nhóm rủi ro thấp chỉ bị giám sát khi xuất hiện dấu hiệu vi phạm. Cách tiếp cận này giúp tránh tình trạng siết chặt đồng loạt, đồng thời tập trung nguồn lực quản lý vào những lĩnh vực tác động lớn.

Triển vọng và thách thức

Các chuyên gia nhận định, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo AI đang làm thay đổi cục diện an ninh mạng toàn cầu. Thay vì các phương thức tấn công thủ công, hacker ngày nay có thể tận dụng AI để tự động hóa quá trình dò quét lỗ hổng, tạo ra hàng loạt biến thể mã độc trong thời gian rất ngắn và liên tục thay đổi để né tránh các hệ thống phát hiện truyền thống.

Theo ông Vũ Ngọc Sơn - Trưởng ban Nghiên cứu, tư vấn, phát triển công nghệ và Hợp tác quốc tế, Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia cho biết, việc Luật An ninh mạng 2025 và Luật Trí tuệ nhân tạo AI được thông qua tạo hành lang pháp lý vững chắc cho các cơ quan, các tổ chức cũng như người dùng yên tâm hơn trên không gian mạng, bên cạnh đó còn giúp Việt Nam trở thành một trong những quốc gia đi đầu trên thế giới trong việc luật hóa, cụ thể hóa các quy định về phát triển công nghệ nói chung cũng như trí tuệ nhân tạo AI nói riêng, giúp cho AI thực sự phát huy được hiệu quả, an toàn và bền vững.

Nếu Luật An ninh mạng đặt nền móng cho việc an toàn trên không gian mạng thì Luật Trí tuệ nhân tạo chính là công cụ định hình cách AI tham gia vào thị trường dữ liệu khi Luật AI giúp phân loại hệ thống AI theo mức độ rủi ro, từ đó gắn nghĩa vụ pháp lý khác nhau; bên cạnh đó Luật AI cũng làm rõ trách nhiệm giải trình khi sử dụng AI để đưa ra quyết định. Điều này buộc các doanh nghiệp phát triển AI phải đầu tư nghiêm túc hơn vào việc quản trị dữ liệu, minh bạch thuật toán và an toàn hệ thống, thông qua đó cũng mở đường cho thị trường AI và dữ liệu trong nước phát triển lành mạnh hơn. Việc Luật An ninh mạng 2025 và Luật Trí tuệ nhân tạo AI bảo vệ quốc gia trước những rủi ro về an ninh mạng, tạo nền móng vững chắc để dữ liệu và AI trở thành nguồn động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế số tại Việt Nam.