Ngozumpa - sông băng lớn nhất ở Nepal, với hồ nước và các đỉnh núi phủ tuyết trắng xóa thuộc vùng Everest. (Ảnh: Reuters)
Nhận định trên được đưa ra trong báo cáo của nhóm nghiên cứu World Weather Attribution (WWA) công bố ngày 17/9. Tình trạng mất ổn định sườn núi Himalaya đã góp phần gây ra thảm họa sạt lở đá và băng quy mô lớn gần biên giới Nepal - Trung Quốc hồi cuối tháng 8 vừa qua, kéo theo dòng lũ gồm nước, băng, đá và trầm tích, khiến hơn 1.300 người thiệt mạng và trên 5.000 người vẫn mất tích. Các nhà khoa học thận trọng lưu ý biến đổi khí hậu không phải là nguyên nhân duy nhất gây ra thảm họa ngày 26/8, đồng thời nghiên cứu cũng không xác định liệu vụ sạt lở có xảy ra trong trường hợp không có tác động của biến đổi khí hậu hay không. Tuy nhiên, kết quả phân tích cho thấy tình trạng nhiệt độ gia tăng trong nhiều thập kỷ đã làm trầm trọng thêm một số quá trình khiến sườn núi kém ổn định, trong đó có sự thu hẹp của sông băng và tan lớp đất đóng băng vĩnh cửu.
Theo báo cáo, một yếu tố địa chất khác cũng có thể đóng vai trò trong vụ sạt lở là trận động đất mạnh 7,8 độ xảy ra tại Nepal năm 2015. Trận động đất có khả năng đã làm suy yếu nền đá từ nhiều năm trước, nhưng mức độ tác động cụ thể của yếu tố này đối với vụ sạt lở ngày 26/8 chưa được xác định.
Thảm họa xảy ra khi một phần lớn đá cùng khối băng phía trên sụp xuống tại khu vực gần biên giới Nepal - Trung Quốc. Khối vật chất khổng lồ tạo ra dòng nước, băng, đá tảng và trầm tích tràn xuống phía dưới, quét qua nhiều cộng đồng dân cư dọc hành lang sông Trishuli và gây thiệt hại hàng tỷ USD.
Các nhà khoa học cho biết tại khu vực Himalaya, nhiệt độ tăng đang đồng thời thúc đẩy hai quá trình có thể ảnh hưởng đến độ ổn định của địa hình núi cao: sông băng thu hẹp và lớp đất đóng băng vĩnh cửu tan dần. Một trong những thay đổi rõ ràng nhất được WWA xác định là độ cao của ngưỡng đóng băng đang tăng lên. Theo báo cáo, tình trạng ấm lên đã đẩy độ cao mà mặt đất có thể duy trì trạng thái đóng băng ổn định lên khoảng 100 m mỗi thập kỷ. Điều này đồng nghĩa những khu vực đá ở độ cao ngày càng lớn phải trải qua thời gian có nhiệt độ trên mức đóng băng lâu hơn. Khi lớp đất đóng băng vĩnh cửu tan, các vết nứt có thể hình thành và phát triển, qua đó làm suy yếu cấu trúc của sườn đá nằm bên dưới băng.
Ông Jakob Steiner, nhà khoa học địa chất thuộc Đại học Graz, người đã nghiên cứu khu vực Himalaya từ năm 2006 nhưng không tham gia báo cáo của WWA, cho biết các thiết bị quan trắc ở độ cao khoảng 5.000 m hiện ghi nhận một số khu vực đá và mặt đất không còn duy trì trạng thái đóng băng quanh năm. Điều này có nghĩa những phần mặt đất từng nằm dưới băng trong hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm đang dần lộ ra.
Một vụ lở tuyết trên đỉnh Machapuchare hay còn gọi là đỉnh Đuôi Cá ở dãy Himalaya Annapurna, Nepal. Vụ lở tuyết này do một khối băng khổng lồ tách ra từ vách đá trên đỉnh núi cao 6993 mét vào ngày 29/12/2012. (Ảnh: Reuters)
Bên cạnh sự tan băng vĩnh cửu, WWA xác định quá trình sông băng rút lui là một yếu tố khác có khả năng làm giảm độ ổn định của sườn núi. Các sông băng trong khu vực đã mất khối lượng trong nhiều thập kỷ, với tốc độ tương đương mức giảm độ dày hơn 0,5 m mỗi năm. Riêng sông băng Langtang Lirung tại khu vực xảy ra thảm họa đã rút khoảng 0,5 km kể từ những năm 1990, khiến các bề mặt đá trước đây được băng bao phủ dần lộ ra. Khi sông băng thu hẹp, áp lực mà khối băng từng tạo ra đối với các vách đá liền kề cũng giảm, đồng thời quá trình tan băng tạo thêm nước. Các nhà nghiên cứu cho rằng những thay đổi này, kết hợp với sự suy giảm của lớp đất đóng băng vĩnh cửu, có thể góp phần làm các sườn núi cao trở nên kém ổn định hơn.
Những tuần trước vụ sạt lở cũng ghi nhận nhiệt độ cao bất thường. Theo phân tích, tháng 7 và tháng 8/2026 là hai tháng tương ứng nóng nhất từng được ghi nhận tại địa phương. Himalaya là khu vực có lượng băng và tuyết lớn nhất thế giới ngoài hai vùng cực. Hơn 63.000 sông băng tại đây cung cấp nước cho ít nhất 10 hệ thống sông lớn của châu Á, có vai trò đối với an ninh lương thực, nguồn nước, năng lượng và sinh kế của hàng tỷ người. Các nghiên cứu được dẫn trong báo cáo cho thấy khoảng 78% diện tích sông băng nằm ở độ cao từ 4.500-6.000 m có mức độ phơi nhiễm cao trước tình trạng ấm lên. Các báo cáo của Liên hợp quốc cũng cho thấy trong giai đoạn 2000-2019, các sông băng trên thế giới mất trung bình khoảng 267 tỷ tấn băng mỗi năm.
Báo cáo của WWA đồng thời chỉ ra những giới hạn trong khả năng thích ứng trước một số rủi ro tại các vùng núi cao. Nepal đã xây dựng các kế hoạch giảm nhẹ rủi ro thiên tai và hệ thống cảnh báo, song quy mô và tốc độ của vụ sạt lở vừa qua vượt quá khả năng ứng phó của các biện pháp này.
Khác với lũ lụt do mưa, trong một số trường hợp có thể được dự báo trước từ vài giờ đến vài ngày, những vụ sạt lở sườn núi quy mô lớn tại các vùng núi cao hẻo lánh có thể xảy ra đột ngột và vẫn rất khó dự báo.
Các nhà nghiên cứu cho rằng tăng cường mạng lưới quan trắc ở độ cao lớn, ứng dụng công nghệ quan sát Trái Đất và cải thiện hệ thống cảnh báo có thể giúp giảm một phần rủi ro. Tuy nhiên, khả năng thích ứng vẫn có giới hạn tại những thung lũng Himalaya, nơi dân cư, đường sá, các dự án thủy điện và nhiều công trình hạ tầng tập trung dọc các con sông.
Một vấn đề khác là phản ứng của sông băng và lớp đất đóng băng vĩnh cửu đối với sự thay đổi nhiệt độ diễn ra trong khoảng thời gian kéo dài nhiều thập kỷ. Vì vậy, theo báo cáo, một phần quá trình làm mất ổn định địa hình núi do nhiệt độ tăng đã bắt đầu và tác động có thể tiếp diễn trong thời gian dài.
WWA cảnh báo nếu nhiệt độ tiếp tục tăng, các quá trình như tan băng vĩnh cửu và thu hẹp sông băng có thể tiếp tục gia tăng, kéo theo những thay đổi đối với độ ổn định của các sườn núi.
Bình luận (0)