Carbon thấp: tấm 'hộ chiếu' mới của nông sản Việt

Doanh nghiệp Việt "mở đường" cho phát triển xanh

Quy định chống phá rừng (EUDR) áp dụng từ 30/12/2025 với doanh nghiệp lớn và 30/6/2026 với doanh nghiệp vừa và nhỏ, yêu cầu "carbon thấp, truy xuất chuẩn" trở thành điều kiện bắt buộc trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Không chỉ châu Âu, các thị trường lớn như Mỹ, Úc, Nhật Bản… cũng đang tiến cùng hướng, tạo nên làn sóng buộc doanh nghiệp Việt phải chủ động chuyển đổi để không bị đứng ngoài cuộc.

Một số doanh nghiệp Việt đã nhanh chóng chuyển mình, biến rủi ro thành lợi thế cạnh tranh. Đại diện PAN - tập đoàn "mở đường" cho nông nghiệp bền vững, cho biết đơn vị đã giảm được 16% tỷ lệ phát thải CO₂ (tấn/tỷ doanh thu) trong năm 2024, riêng phát thải phạm vi 1 giảm 35,8%.

Chiến lược carbon thấp của công ty được cụ thể hóa bằng cam kết cùng Chính phủ Việt Nam hướng đến Net Zero vào năm 2050, với mỗi công ty thành viên đều có lộ trình giảm phát thải riêng như Khang An Foods giảm 50% hạn ngạch phát thải CO₂, Bibica giảm 32% tổng lượng phát thải đến năm 2030.

Trong đó, Vinarice (thành viên của Pan) được Tổ chức Phát triển Hà Lan (SNV) ghi nhận nhờ triển khai hơn 21.000 ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long, giúp giảm hơn 89.000 tấn CO₂ trong vụ Đông Xuân 2024 - 2025. Song song, đơn vị này phát triển 7,6 ha vùng cà phê và 455 ha vùng điều đạt chứng nhận hữu cơ USDA, EU, JAS, tạo ra giá trị gia tăng bền vững cho nông dân và chuỗi cung ứng.

"Chúng tôi đặt mục tiêu tới 2030, 100% công ty thành viên sử dụng năng lượng tái tạo, chuyển sang nhiên liệu sinh khối, tái sử dụng hơn 3.100 tấn phụ phẩm nông nghiệp làm nhiên liệu đốt, đồng thời ứng dụng xe điện, đèn năng lượng mặt trời trong nhà máy", đại diện PAN Group cho biết.

Tương tự, tại Vina T&T Group - doanh nghiệp chuyên về nông sản xuất khẩu, câu chuyện giảm phát thải đã bắt đầu từ chính những nhà máy chế biến trái cây. Ông Nguyễn Đình Tùng, Chủ tịch HĐQT chia sẻ: "Hơn 5 nhà máy lớn ở Vĩnh Long cùng hệ thống cơ sở trên cả nước, chúng tôi luôn tối ưu chi phí năng lượng, giảm hư hỏng lạnh, sử dụng bao bì xanh… Trước rủi ro khí hậu ngày càng lớn, giảm thải carbon không còn là khẩu hiệu mà là điều kiện sống còn với doanh nghiệp nông nghiệp."

Công ty đã đầu tư hệ thống điện tái tạo và đạt chứng chỉ I-REC, đồng thời nâng cấp dây chuyền lạnh, chiếu sáng để hạ mức tiêu hao điện năng trên mỗi tấn thành phẩm. Bao bì cũng được thiết kế nhẹ hóa, tăng tỷ lệ tái chế, còn tại vùng trồng, doanh nghiệp chuẩn hóa tọa độ, nhật ký số, mã lô, đào tạo nông hộ để giảm thất thoát và phát thải.

Công ty cổ phần Thực phẩm G.C (GC Food) cũng nhìn thấy rõ "hộ chiếu" xanh là cửa mở cho thị trường EU. "Tại nhà máy VietFarm (Ninh Thuận), hệ thống điện mặt trời 157 kW sản sinh hơn 19.000 kWh, giúp chúng tôi vừa giảm phát thải gián tiếp vừa chủ động nguồn năng lượng. Đồng thời doanh nghiệp tái sử dụng 30% nước sau xử lý, thu mua và chế biến ngay 159 ha nha đam, rút ngắn chuỗi cung ứng", ông Nguyễn Văn Thứ, Chủ tịch HĐQT GC Food chia sẻ.

Con đường "carbon thấp" không dễ đi

Sự chuyển mình của các đơn vị cho thấy, khi doanh nghiệp chủ động đi trước, "chuẩn carbon thấp" không chỉ là nghĩa vụ mà còn là đòn bẩy cạnh tranh. Cụ thể, nhờ chuyển đổi, sản lượng gạo phát thải thấp của Vinarice đã tăng gần sáu lần, từ hơn 3.000 tấn lên 20.000 tấn chỉ sau hai năm.

Lafooco (công ty chế biến điều của PAN) sau khi đạt chứng nhận JAS đã mở rộng sâu hơn vào thị trường Nhật Bản, đồng thời giữ vững thị phần tại Mỹ và EU, nơi các yêu cầu kiểm soát carbon khắt khe nhất. Dù diện tích vùng trồng điều hữu cơ giảm nhẹ, sản lượng xuất khẩu điều hữu cơ của Lafooco vẫn tăng 11%, cho thấy đầu tư đúng hướng.

Với GC Food sau khi chuyển đổi, thị phần xuất khẩu mở rộng từ 22 lên 28 thị trường trong năm 2025, doanh thu gần 530 tỷ đồng (tăng 25%), lợi nhuận dự kiến tăng tới 50%. 

Tuy vậy, con đường xanh không dễ đi. Đầu tư vào năng lượng tái tạo, công nghệ xử lý phụ phẩm, hay bao bì thân thiện môi trường đều đòi hỏi vốn lớn và thời gian hoàn vốn dài. Do đó, đại diện của PAN Group cho rằng: "Các cơ chế như tín chỉ carbon, miễn giảm thuế cho dự án phát thải thấp, hay hỗ trợ chi phí chứng nhận quốc tế (ASC, BAP, Organic…) sẽ là nguồn khích lệ quan trọng để doanh nghiệp mạnh dạn chuyển đổi."

Về phía Vina T&T, ông Nguyễn Đình Tùng đề xuất mô hình "buyer co-invest", tức đồng đầu tư giữa người mua quốc tế và nhà sản xuất trong nước để chia sẻ chi phí chuyển đổi vùng trồng, nhà máy. Đồng thời, cần hình thành hệ sinh thái tài chính xanh với lãi suất ưu đãi cho dự án điện tái tạo, chuỗi lạnh, tiết kiệm năng lượng… những lĩnh vực có tác động trực tiếp đến giảm phát thải.

Khi "carbon thấp" trở thành chuẩn mực của thương mại toàn cầu, doanh nghiệp Việt đứng trước hai lựa chọn: đầu tư để hội nhập hoặc chấp nhận mất cơ hội. Các doanh nghiệp tiên phong đã chứng minh chuyển đổi xanh đem lại giá trị kinh tế thực tế, từ mở rộng thị trường đến tăng lợi nhuận.

Tuy nhiên, để nhân rộng thành công, cần cơ chế chính sách, nguồn vốn phù hợp, cùng tinh thần hợp tác giữa nhà sản xuất, người mua và cơ quan quản lý. Như vậy "tấm hộ chiếu carbon" mới thực sự trở thành cầu nối đưa nông sản Việt lên bản đồ nông nghiệp bền vững toàn cầu.