Chiến sự làm đảo lộn đời sống khu vực biên giới Iraq - Iran

Liên lạc bị gián đoạn, các gia đình ly tán và hoạt động giao thương truyền thống gần như tê liệt tại nhiều địa bàn miền núi giáp ranh giữa Iraq và Iran… là những gì đang diễn ra.

Tại vùng người Kurd ở miền Bắc Iraq, anh Yaser Fattahi - một người Iran đang sống lưu vong - chỉ có thể liên lạc ngắt quãng với mẹ đang ở bên kia biên giới nhờ người anh em họ di chuyển đến khu vực có thể bắt được tín hiệu viễn thông. Mỗi cuộc gọi thường chỉ kéo dài 1 - 2 phút, nhưng với anh, đó là sợi dây hiếm hoi nối với gia đình trong bối cảnh chiến sự ngày càng căng thẳng.

Fattahi rời Iran từ tháng 12/2025 sau khi lo ngại bị bắt giữ vì tham gia các cuộc biểu tình chống chính phủ. Là một y tá được đào tạo bài bản, anh từng hỗ trợ chăm sóc những người biểu tình bị thương tại nhà riêng để tránh sự giám sát tại các bệnh viện công. Nay sống tại thành phố Sulaymaniyah thuộc khu tự trị Kurdistan của Iraq, anh thường xuyên thấp thỏm trước thông tin về các đợt không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran.

Theo ghi nhận tại khu vực biên giới, chiến sự đã khiến hạ tầng viễn thông bị gián đoạn, trong khi lực lượng Iran tăng cường hiện diện quân sự dọc tuyến biên giới, siết chặt việc đi lại và trao đổi hàng hóa. Những người tìm cách tiến sát khu vực biên giới để bắt sóng điện thoại từ phía Iraq được cho là có thể đối mặt nguy cơ bị lực lượng an ninh nổ súng.

Tình trạng này cũng làm thay đổi sâu sắc nhịp sống cộng đồng tại các địa phương vốn có quan hệ thân tộc, văn hóa và thương mại xuyên biên giới lâu đời. Tại huyện Byara miền núi của Iraq, nơi trước đây các gia đình thường xuyên qua lại thăm thân, dự lễ tôn giáo và các dịp sum họp, nhiều người nay đã mất liên lạc với người thân ở Iran trong nhiều tuần, thậm chí hơn 1 tháng.

Chị Nyan Fayaq, 25 tuổi, sinh viên luật, cho biết gia đình chị tại thành phố Saqqez của Iran vẫn có điện, nước và khí đốt, song chi phí sinh hoạt tăng mạnh trong bối cảnh bất ổn kéo dài. Cũng tại khu vực này, một số người Kurd Iran đang làm việc tại Iraq đã phải đưa vợ con rời Iran vì lo ngại an ninh xấu đi.

Không chỉ đời sống dân sinh bị ảnh hưởng, hoạt động vận chuyển hàng hóa qua biên giới - vốn là sinh kế của nhiều cư dân vùng núi - cũng gần như đình trệ. Những người khuân vác xuyên biên giới, thường được gọi là kolbar, từ lâu đã vận chuyển thuốc lá, quần áo, đồ điện tử và nhiều mặt hàng khác qua các tuyến núi hiểm trở. 

Công việc này vốn đã tiềm ẩn nhiều rủi ro do thời tiết khắc nghiệt, địa hình nguy hiểm và nguy cơ bị lực lượng biên phòng truy đuổi, nay càng trở nên bấp bênh hơn. Không chỉ hàng hóa, đôi khi người dân cũng phải nhờ kolbar đưa vượt biên, trong đó có nhiều người Kurd Iran không có hộ chiếu hoặc người tìm đường sang châu Âu xin tị nạn. 

Anh Bilal Osman, 25 tuổi, cho biết đây là nghề cha và ông anh truyền lại. Anh kể năm ngoái lực lượng Iran từng nổ súng vào đoàn 12 con la đang chở hàng, khiến một người bị trúng đạn vào chân. Theo Osman, hiện biên giới bị kiểm soát gắt gao hơn nhiều với camera giám sát dày đặc và binh sĩ được tăng cường ở khắp nơi, khiến kolbar “gần như không thể thực hiện”. 

Trong khi đó, nhà hoạt động Shiwa Hassanpour cho biết người dân thậm chí có thể bị bắn chỉ vì tiến gần biên giới, còn việc liên lạc và tiếp cận thông tin từ bên trong Iran ngày càng khó khăn, tốn kém và đầy rủi ro.

Các tổ chức theo dõi nhân quyền tại khu vực cho biết việc tiếp cận thông tin từ bên trong Iran hiện cũng ngày càng khó khăn. Người dân phải sử dụng mạng riêng ảo (VPN) hoặc các thiết bị kết nối vệ tinh được đưa vào trái phép với chi phí rất cao để gửi thông tin, hình ảnh ra bên ngoài. Điều này khiến dòng chảy thông tin bị chậm lại, đồng thời tạo thêm gánh nặng tài chính đối với nhiều gia đình vốn đã chật vật vì khủng hoảng.

Trong bối cảnh đó, những cuộc gọi ngắn ngủi, chập chờn qua biên giới trở thành niềm an ủi mong manh đối với nhiều người. Với Fattahi, dù tín hiệu nhiễu và giọng mẹ thường bị át bởi gió và tạp âm, chừng đó vẫn đủ để anh biết rằng người thân của mình còn an toàn.