Đánh thức di sản đô thị để phát triển công nghiệp văn hóa

Khai thác nguồn lực này như thế nào để vừa gìn giữ bản sắc, vừa tạo động lực phát triển công nghiệp văn hóa đang là vấn đề được nhiều chuyên gia quan tâm.

Nhận diện giá trị di sản trong không gian đô thị mở rộng

Sau khi hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, TP Hồ Chí Minh có diện tích hơn 6.772km², dân số trên 14 triệu người. Không gian phát triển mới mở ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra yêu cầu bảo tồn những giá trị lịch sử, văn hóa vốn tạo nên bản sắc riêng của từng khu vực.

Theo KTS Ngô Viết Nam Sơn, không gian phát triển càng lớn, yêu cầu bảo tồn di sản càng trở nên cấp thiết. "Vùng lõi di sản Sài Gòn vẫn hiện diện rõ nét tại khu vực Nguyễn Huệ - Lê Lợi - Hàm Nghi, đặc biệt là không gian hai bên trục đường Lê Duẩn. Đây là những khu vực lưu giữ dấu ấn lịch sử, kiến trúc và quy hoạch qua nhiều giai đoạn phát triển của thành phố".

TS Nguyễn Thị Hậu cho rằng, cần nhìn nhận di sản đô thị TP Hồ Chí Minh như một chỉnh thể gồm cảnh quan tự nhiên, kiến trúc và ký ức đô thị. Giá trị di sản không thể chỉ quy đổi thành giá trị đất đai hay lợi ích kinh tế trước mắt mà phải được xem xét trong mối liên hệ với cộng đồng và các thế hệ tương lai. Theo bà, di sản đô thị TP Hồ Chí Minh có thể nhận diện qua ba lớp giá trị.

Lớp thứ nhất là di sản kiến trúc tại các khu vực trung tâm lâu đời như Quận 1, Quận 3, Chợ Lớn trước đây và những đô thị lịch sử như Lái Thiêu, Thủ Dầu Một, Vũng Tàu. Lớp thứ hai là di sản công nghiệp, gồm những nhà máy, cơ sở sản xuất hình thành trong quá trình phát triển đô thị. Lớp thứ ba là di sản cảnh quan sông nước.

Cùng quan điểm về việc bảo tồn các giá trị tổng thể, PGS.TS Lâm Nhân - Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh - nhấn mạnh ba yếu tố cấu thành bản sắc đô thị là hệ thống di sản lịch sử - kiến trúc, hệ sinh thái sông nước và đời sống cộng đồng cư dân.Theo ông, TP Hồ Chí Minh là vùng đất tiếp nhận nhiều luồng di dân từ thế kỷ XVII. Sự giao thoa giữa văn hóa Việt, Hoa cùng các yếu tố Đông - Tây đã tạo nên một không gian văn hóa đa dạng, khác biệt. "Trong khi việc nhận diện các công trình vật thể như đình, chùa, miếu tương đối thuận lợi, công tác kiểm kê và bảo tồn di sản phi vật thể như lễ hội, tín ngưỡng, phong tục, tập quán vẫn còn những khoảng trống. Nếu không kịp thời ghi chép, số hóa và truyền dạy, nhiều giá trị có nguy cơ mai một cùng sự ra đi của các nghệ nhân cao tuổi" - PGS.TS Lâm Nhân lưu ý.

Biến di sản thành tài sản

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt ra yêu cầu phát triển kinh tế di sản, hình thành các đô thị di sản và thúc đẩy các ngành công nghiệp văn hóa. Đây là cơ sở quan trọng để TP Hồ Chí Minh gắn công tác bảo tồn với hoạt động sáng tạo, sản xuất và kinh doanh sản phẩm văn hóa.

PGS.TS Lâm Nhân cho rằng cần thay đổi nhận thức từ bảo tồn đơn thuần sang phát huy giá trị di sản phục vụ phát triển kinh tế, đồng thời bảo đảm người dân được thụ hưởng thành quả văn hóa. Theo ông, một đô thị hiện đại không chỉ được đánh giá bằng số lượng nhà cao tầng hay quy mô hạ tầng, mà còn ở không gian công cộng, chất lượng đời sống văn hóa và khả năng tham gia của cộng đồng. Để di sản trở thành nguồn lực công nghiệp văn hóa, điều quan trọng là phát triển những sản phẩm có bản sắc, thay vì sao chép mô hình sẵn có. PGS.TS Lâm Nhân dẫn trường hợp vở diễn À Ố Show như một ví dụ về việc sử dụng chất liệu văn hóa truyền thống để sáng tạo sản phẩm nghệ thuật đương đại, có khả năng tiếp cận công chúng trong nước và quốc tế. Trong bối cảnh công nghệ và trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh chóng, ông cho rằng lợi thế cạnh tranh lâu dài của sản phẩm công nghiệp văn hóa vẫn phải nằm ở bản sắc. "Công nghệ có thể hỗ trợ phương thức sáng tạo, sản xuất và quảng bá, nhưng không thể thay thế những giá trị văn hóa đặc trưng của mỗi địa phương".

TS Nguyễn Thị Hậu chỉ ra bốn điểm nghẽn đang cản trở việc chuyển hóa di sản đô thị thành nguồn lực phát triển công nghiệp văn hóa. Trước hết là áp lực thương mại hóa, khi những lợi ích kinh tế ngắn hạn có nguy cơ lấn át giá trị kiến trúc, cảnh quan và không gian công cộng. Tiếp đó là sự thiếu hụt nguồn lực tài chính dành cho bảo tồn, trong khi nguồn thu từ khai thác di sản chưa được tái đầu tư tương xứng. Một khó khăn khác là công tác quản trị còn phân tán giữa các lĩnh vực quy hoạch, kiến trúc, văn hóa và du lịch, khiến việc bảo vệ tổng thể không gian di sản thiếu đồng bộ. Cuối cùng là nguy cơ đứt gãy mối liên hệ giữa cộng đồng với di sản. Để tháo gỡ những điểm nghẽn này, bà đề xuất xây dựng danh mục di sản cần ưu tiên bảo vệ, xác lập cơ chế chuyển đổi công năng phù hợp và thí điểm các tổ hợp sáng tạo tại những không gian đủ điều kiện. Riêng không gian sông nước, mọi hoạt động khai thác phải tính đến sức chịu tải sinh thái và đặc điểm cảnh quan. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu mở, số hóa và chuẩn hóa thông tin di sản cũng cần được triển khai bài bản.

KTS Ngô Viết Nam Sơn gợi ý tổ chức các sự kiện văn hoá tại các không gian di sản "Với bề dày hơn 300 năm lịch sử, nếu được quy hoạch bài bản, kết hợp bảo tồn với tổ chức các hoạt động văn hóa thường xuyên, những không gian này có thể trở thành điểm đến hấp dẫn, tạo nguồn thu từ du lịch và các ngành dịch vụ văn hóa".

Việc TP Hồ Chí Minh được UNESCO ghi danh vào Mạng lưới các Thành phố sáng tạo trong lĩnh vực điện ảnh năm 2025 cũng tạo thêm điều kiện kết nối di sản kiến trúc, lịch sử và đời sống đô thị với các sản phẩm sáng tạo. Để phát triển công nghiệp văn hoá từ di sàn cần xây dựng được cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, các nhà sáng tạo và cộng đồng; trong đó lợi ích kinh tế phải gắn với trách nhiệm bảo tồn.