Điện ảnh và di sản: Từ ươm mầm tài năng đến phát triển công nghiệp sáng tạo

Chiều 15/9, Tọa đàm “Điện ảnh và di sản - từ ươm mầm tài năng đến phát triển công nghiệp sáng tạo” đã diễn ra tại Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hà Nội. Đây là sự kiện nằm trong chuỗi hoạt động hướng tới kỷ niệm 950 năm Văn Miếu - Quốc Tử Giám.

Tọa đàm gồm 3 phần, tập trung vào mối quan hệ giữa di sản - tài năng sáng tạo - môi trường sản xuất điện ảnh - công nghiệp sáng tạo, với sự tham gia của ông Tạ Quang Đông - Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; Tiến sĩ Nguyễn Phương Hòa - Cục trưởng Cục Hợp tác quốc tế, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch; Tiến sĩ Đỗ Quốc Việt - Phó Cục trưởng Cục Điện ảnh; Lê Thị Ánh Mai - Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội; TS. Ngô Phương Lan - Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam, các nhà nghiên cứu lịch sử, đạo diễn, nhà sản xuất, nhà quay phim, chuyên gia văn hóa, đại diện UNESCO, đơn vị quản lý di sản và đại diện một số địa phương…

Tọa đàm “Điện ảnh và Di sản - Từ ươm mầm tài năng đến phát triển công nghiệp sáng tạo” đặt ra một chuỗi vấn đề xuyên suốt trong hành trình đưa di sản đến với điện ảnh: Làm thế nào để những giá trị lịch sử, văn hóa trở thành chất liệu cho những câu chuyện mới; làm thế nào để nuôi dưỡng những người kể chuyện có khả năng chuyển hóa di sản bằng ngôn ngữ điện ảnh; hoạt động quay phim tại di sản cần được tổ chức ra sao để cân bằng giữa sáng tạo và bảo tồn; và xa hơn, điện ảnh có thể tạo thêm những giá trị gì cho di sản, du lịch văn hóa và địa phương. Hướng tới dấu mốc 950 năm Văn Miếu - Quốc Tử Giám, tọa đàm nhìn di sản không chỉ như một giá trị cần bảo tồn hay tái hiện, mà còn là nguồn chất liệu cho sáng tạo, nơi hình thành những người kể chuyện mới và một nguồn lực có khả năng tạo thêm giá trị cho văn hóa và đời sống đương đại.

Phát biểu tại sự kiện, ông Tạ Quang Đông - Thứ trưởng Bộ VH, TT-DL khẳng định Chủ đề của Tọa đàm có ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đang đặt ra những yêu cầu mới đối với sự nghiệp phát triển văn hóa. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã xác định văn hóa và con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực và trụ cột của phát triển bền vững; đồng thời đặt yêu cầu phát triển mạnh các ngành công nghiệp văn hóa, xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực văn hóa.

Thứ trưởng Tạ Quang Đông tin tưởng rằng từ những trao đổi tại Tọa đàm, sẽ có thêm những đề xuất cụ thể về đào tạo, phát hiện và trọng dụng tài năng; về cơ chế để điện ảnh tiếp cận và phát huy giá trị di sản; qua đó góp phần thực hiện hiệu quả những chủ trương mới của Đảng và Nhà nước về phát triển văn hóa và công nghiệp văn hóa.

TS. Ngô Phương Lan - Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam cho rằng với lợi thế đặc biệt của loại hình nghệ thuật được hình thành bởi kỹ thuật và công nghệ, với ngôn ngữ đặc thù của hình ảnh chuyển động, điện ảnh tiếp cận nguồn tri thức của dân tộc nói riêng và nhân loại nói chung một cách hết sức riêng biệt. Không chỉ ghi lại hay minh họa di sản, điện ảnh có thể khơi mở những câu chuyện, tái hiện ký ức, làm sống động những giá trị tưởng như đã quen thuộc và đưa chúng đến với công chúng bằng một cách nhìn mới. Nói một cách khác, điện ảnh đã làm cho di sản đi vào đời sống đương đại, mở ra những cách nhìn mới và trở thành chất liệu cho sáng tác. Để làm được điều đó, chúng ta cần những tài năng và có một môi trường sáng tạo thuận lợi. Chính vì vậy, ươm mầm tài năng và phát triển công nghiệp sáng tạo là hai vấn đề mang tính kết nối. Vai trò của người sáng tạo, đặc biệt là thế hệ trẻ, trở nên rất quan trọng. Từ truyền thống trọng hiền tài, trọng tri thức của dân tộc, chúng ta đặt ra câu hỏi về việc phát hiện, khuyến khích và tạo cơ hội cho những tài năng mới.

Ở góc độ ngành công nghiệp nội dung, tài năng và thị trường cũng không thể tách rời. Có tài năng mới có tác phẩm tốt; có tác phẩm tốt mới tạo được công chúng; có công chúng mới hình thành thị trường; và chỉ khi các yếu tố ấy được kết nối trong một hệ sinh thái sáng tạo thì công nghiệp điện ảnh mới có thể phát triển bền vững. Do đó, điều chúng ta cần trao đổi hôm nay không chỉ là làm thế nào để đưa di sản lên màn ảnh, mà rộng hơn, đó là làm thế nào để di sản trở thành nguồn lực cho sáng tạo; làm thế nào những sáng tạo đó có thể đi vào đời sống, tiếp cận công chúng, tạo ra giá trị văn hóa, xã hội, kinh tế và có thể trở thành một phần của đời sống công nghiệp văn hóa Việt Nam.

Di sản - Nguồn cảm hứng sáng tạo trong điện ảnh và câu chuyện ươm mầm tài năng

Việt Nam sở hữu nguồn chất liệu phong phú từ lịch sử, di tích, nhân vật, nghề truyền thống, tập quán và ký ức cộng đồng. Tuy nhiên, từ một giá trị văn hóa đáng trân trọng đến một câu chuyện điện ảnh có khả năng hấp dẫn công chúng vẫn là một khoảng cách. Điện ảnh không đơn thuần minh họa lịch sử; người làm phim phải tìm được nhân vật, cảm xúc, điểm nhìn và cách kể của riêng mình, vừa tôn trọng giá trị gốc vừa tạo được sự kết nối với khán giả hôm nay.

Phần I tập trung trao đổi về cách giới trẻ tiếp cận lịch sử và di sản trong bối cảnh hiện nay; những rào cản khi khai thác đề tài lịch sử - giáo dục bằng điện ảnh; vai trò của các nền tảng số trong việc đưa nội dung gắn với giáo dục di sản đến gần công chúng trẻ. Câu hỏi đặt ra không chỉ là người trẻ có quan tâm đến di sản hay không, làm thế nào để khuyến khích người trẻ không chỉ quan sát di sản mà muốn kể lại di sản một cách thành công bằng ngôn ngữ điện ảnh. Đây cũng là điểm kết nối trực tiếp với Cuộc thi phim ngắn “Hiền tài hôm nay” - nơi người trẻ tiếp cận các câu chuyện về tri thức, người thầy, tài năng, sự học và cống hiến bằng ngôn ngữ của thế hệ mình.

Tham gia phiên thảo luận có TS. Trần Hoài - Trưởng bộ môn Di sản học, khoa Công nghiệp Văn hóa Di sản, Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (ĐHQGHN); GS.TS Nguyễn Quang Ngọc - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam; Đạo diễn, NSND Khải Hưng; TS. Lê Thị Thu Hương - Viện trưởng Viện Hà Nội học và Đào tạo quốc tế; Đạo diễn Hà Lệ Diễm. Phiên thảo luận do Đạo diễn Nguyễn Hoàng Điệp điều phối. Bà được biết đến với bộ phim Đập cánh giữa không trung (2014) - tác phẩm từng tham dự nhiều liên hoan phim quốc tế, trong đó có Liên hoan phim Venice, AFI Fest (Liên hoan phim quốc tế thường niên do Viện Phim Mỹ tổ chức) và Liên hoan phim Ba Châu lục, đồng thời mang về cho bà giải Đạo diễn xuất sắc nhất tại Liên hoan phim quốc tế Bratislava.

Khi một di sản trở thành bối cảnh điện ảnh, nhu cầu sáng tạo của đoàn phim và yêu cầu bảo tồn bắt đầu cùng tồn tại trong một không gian. Đạo diễn cần khả năng dàn dựng; nhà quay phim cần ánh sáng, thiết bị và góc máy; nhà sản xuất phải giải quyết thời gian, nhân sự và kỹ thuật; trong khi đơn vị quản lý có trách nhiệm bảo vệ hiện trạng và bảo đảm an toàn cho di tích.

Bởi vậy, vấn đề không chỉ là “có được quay phim tại di sản hay không”, mà là cần những nguyên tắc và giải pháp nào để hoạt động sản xuất điện ảnh có thể diễn ra mà không đánh đổi những giá trị cần được bảo tồn.

Phần II của Tọa đàm trao đổi về các yêu cầu, nguyên tắc và giới hạn khi quay phim tại di tích lịch sử và di sản văn hóa, trong đó có Văn Miếu - Quốc Tử Giám; các giải pháp kỹ thuật, mỹ thuật, tổ chức sản xuất; kinh nghiệm thực tiễn trong nước và một số mô hình quốc tế có thể tham chiếu. Mục tiêu là tìm kiếm sự hiểu biết và phối hợp tốt hơn giữa người làm phim và người làm bảo tồn, để di sản vừa được gìn giữ, vừa có cơ hội tiếp cận công chúng thông qua những hình thức sáng tạo mới.

Phiên thảo luận có sự tham gia của Đạo diễn, NSƯT Đặng Thái Huyền; Nhà sản xuất, Nhà quay phim Nguyễn Trinh Hoan - Nhà sáng lập HK Film, Phó Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam (VFDA); Nhà quay phim, NSƯT K’Linh; TS. Lê Xuân Kiêu - Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám; Bà Phạm Thị Thanh Hường, Trưởng ban Văn hóa đại diện Văn phòng UNESCO tại Hà Nội. Phiên thảo luận do Nhà sản xuất Trần Thị Bích Ngọc, Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam (VFDA) điều phối. Bà là nhà sản xuất đứng sau nhiều tác phẩm điện ảnh được công chúng biết đến như Mỹ nhân kế, Quả tim máu, Người bất tử… và các dự án điện ảnh nghệ thuật, trong đó có Tro tàn rực rỡ - tác phẩm từng được lựa chọn đại diện Việt Nam tham dự vòng sơ tuyển hạng mục Phim truyện quốc tế tại Oscar 2024. Bên cạnh hoạt động sản xuất phim, bà còn là đồng sáng lập “Gặp gỡ mùa thu” - chương trình điện ảnh phi lợi nhuận thường niên dành cho các tài năng trẻ, với các hoạt động đào tạo đạo diễn, diễn viên, phát triển dự án và kết nối cơ hội đầu tư cho những dự án điện ảnh tiềm năng.

Từ di sản đến công nghiệp sáng tạo - Cơ hội cho các địa phương

Nếu hai phần đầu đi từ chất liệu đến người kể chuyện và từ ý tưởng đến điều kiện sản xuất, Phần III của Tọa đàm đặt câu hỏi rộng hơn - Sau khi một bộ phim được hình thành, giá trị của nó có thể quay trở lại với di sản và địa phương như thế nào?

Một địa danh, công trình kiến trúc hay không gian văn hóa khi xuất hiện ấn tượng trên màn ảnh có thể tiếp tục sống trong trí nhớ khán giả, tạo nhu cầu tìm hiểu và trải nghiệm. Nhưng để chuyển sức lan tỏa đó thành giá trị bền vững, địa phương cần nhìn điện ảnh trong một chuỗi giá trị rộng hơn: từ tài nguyên văn hóa và bối cảnh, hoạt động sản xuất điện ảnh, hình ảnh trên màn ảnh, nhận diện điểm đến đến trải nghiệm văn hóa - du lịch, sản phẩm sáng tạo và khả năng tiếp tục thu hút các dự án điện ảnh.

Phần III tập trung thảo luận tiềm năng khai thác di sản như một nguồn tài nguyên nội dung cho điện ảnh; khả năng kết nối điện ảnh với du lịch văn hóa và các ngành công nghiệp sáng tạo; đồng thời đặt ra câu chuyện về môi trường sản xuất, cơ chế hỗ trợ và vai trò chủ động của địa phương. Sự tham gia của đại diện Hà Nội và Ninh Bình mang đến những góc nhìn thực tiễn về cách địa phương có thể khai thác lợi thế di sản, cảnh quan và nguồn lực sáng tạo một cách có trách nhiệm.

Tham gia phiên thảo luận có PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Phương - Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam; Đạo diễn, NSƯT Phi Tiến Sơn; Đạo diễn Phan Đăng Di; TS. Nguyễn Mạnh Cường - Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình; Bà Bùi Thị Hương Thuỷ, Trưởng phòng Nghệ thuật và Công nghiệp văn hoá, Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch thành phố Hà Nội. Phiên thảo luận do bà Phan Cẩm Tú - Luật sư Sở hữu trí tuệ, Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam (VFDA) điều phối.

Thông qua cuộc đối thoại giữa nhà nghiên cứu, nghệ sĩ điện ảnh, nhà sản xuất, nhà quay phim, đơn vị quản lý di sản, đại diện địa phương, tọa đàm hướng tới việc tìm kiếm những cách tiếp cận thực chất hơn để di sản không chỉ được gìn giữ, mà tiếp tục trở thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo, nuôi dưỡng tài năng và tham gia vào sự phát triển của công nghiệp văn hóa trong đời sống đương đại.