Dữ liệu lao động thành "mỏ vàng" của AI

Khi người lao động trở thành dữ liệu sống

Trên bộ đồ bảo hộ lao động của người công nhân tại một số nhà máy ở Ấn Độ đang có thêm một thiết bị mới đó chính là camera đeo trên đầu công nhân. Thiết bị này đang dần trở thành một phần của trang phục lao động. Vậy nó được sử dụng để làm gì?

Với người công nhân nhà máy Ravi Kumar, đeo camera đã trở thành một phần trong công việc hằng ngày. Trong lúc anh sản xuất linh kiện ô tô, thiết bị ghi lại gần như toàn bộ những gì anh nhìn thấy và thực hiện: Cách lựa chọn dụng cụ, trình tự thao tác, hướng di chuyển của bàn tay và cách xử lý từng chi tiết.

Đổi lại, công nhân được nhà máy trả thêm khoảng 110 Rupee, ngoài tiền lương thông thường. Tuy nhiên, khoản thu nhập bổ sung này cũng đi kèm một nỗi lo lớn hơn: Những dữ liệu họ đang tạo ra có thể giúp robot học cách làm chính công việc của mình.

Anh Ravi Kumar - Công nhân chia sẻ: "Công việc của chúng tôi đang được ghi lại để chuẩn bị và huấn luyện robot. Điều đó khiến chúng tôi lo lắng, bởi công nghệ này có thể ảnh hưởng đến công việc hiện tại và dẫn tới mất việc làm".

Không chỉ lo bị thay thế, nhiều công nhân còn cảm thấy áp lực khi mọi động tác đều được ghi lại.

"Khi có camera trên đầu, chúng tôi luôn sợ mắc lỗi. Chúng tôi lo người sử dụng lao động sẽ xem lại đoạn ghi hình và phát hiện những sai sót. Camera khiến chúng tôi mất đi phần nào sự thoải mái khi làm việc", anh Ravi Kumar cho hay.

Trong khi công nhân nhìn thấy rủi ro, chủ nhà máy Rahul Jaiswani lại nhìn thấy cơ hội kinh doanh khi những video góc nhìn thứ nhất được bán cho các doanh nghiệp đang phát triển robot hình người.

Ông Rahul Jaiswani - Chủ nhà máy cho hay: "Tôi rất hào hứng với công nghệ AI. Công nghệ này sẽ giúp nhà máy tăng năng suất, hoạt động hiệu quả hơn và giảm sai sót. Về dài hạn, đây cũng sẽ là một hoạt động kinh doanh có lợi nhuận".

Tranh luận tại Ấn Độ bùng lên từ tháng 4 năm 2026, sau khi video những công nhân dệt may đeo camera tại một nhà máy gần New Delhi lan truyền trên mạng xã hội. Kể từ đó, ngày càng nhiều hình ảnh tương tự xuất hiện tại các nhà máy và công trường xây dựng.

Nở rộ thị trường mua bán dữ liệu cho robot

Đứng giữa công nhân và các hãng robot là những công ty dữ liệu - thu nhận hàng giờ video, phân tách và gắn nhãn từng hành động, sau đó bán các bộ dữ liệu cho khách hàng AI, phần lớn tại Mỹ. Điều các doanh nghiệp mua bán không phải là video, mà là dữ liệu về hành vi và kỹ năng lao động của con người.

Ấn Độ không phải quốc gia duy nhất thu thập loại dữ liệu này. Tại Mỹ, nền tảng lao động thời vụ Instawork đã phát triển hệ thống Instacore với nhiều camera đeo trên người để ghi lại thao tác của lao động trong kho hàng, siêu thị và ngành thực phẩm.

Tại Đức, startup Shift xây dựng mạng lưới hơn 20.000 người tại 15 quốc gia chuyên ghi lại các thao tác lao động để bán dữ liệu cho các phòng thí nghiệm robot. 

Tại Hàn Quốc, RL-WRLD ghi hình kỹ năng của nhân viên khách sạn, logistics và cửa hàng tiện lợi để huấn luyện robot thực hiện những công việc dịch vụ. Ngay cả những công việc thường ngày như gấp quần áo, rửa bát hay dọn dẹp nhà cửa cũng đã trở thành dữ liệu có giá trị đối với các công ty phát triển robot.

Dữ liệu hành động đắt giá

Nếu những mô hình AI như chat GPT chỉ cần học chủ yếu từ Internet, thì robot muốn làm việc trong thế giới thực lại cần một loại dữ liệu hoàn toàn khác: Dữ liệu về chính hành động của con người. Một cánh tay robot không thể tự học cách cầm một chiếc cốc, gấp một chiếc khăn hay lắp ráp một linh kiện chỉ bằng cách đọc tài liệu.

Chúng phải quan sát con người thực hiện những thao tác đó hàng nghìn, thậm chí hàng triệu lần để học được cách phối hợp giữa thị giác, lực tay và chuyển động. Đây cũng là lý do khiến những dữ liệu nghe, nhìn, cầm nắm, đi lại trở thành mỏ tài nguyên quý giá.

Nhiều tập đoàn công nghệ như Nvidia hay Google DeepMind đều coi human demonstrations - những dữ liệu ghi lại thao tác thực tế của con người - là một trong những nguyên liệu cốt lõi để phát triển thế hệ robot thông minh tiếp theo.

Khi cuộc đua robot hình người ngày càng nóng lên, giá trị của loại dữ liệu này cũng tăng theo. Morgan Stanley dự báo thị trường robot hình người toàn cầu có thể đạt quy mô khoảng 5.000 tỷ USD vào năm 2050, với gần 1 tỷ robot được đưa vào sử dụng. Điều đó đồng nghĩa nhu cầu thu thập và xử lý dữ liệu về kỹ năng lao động của con người sẽ còn tăng mạnh trong nhiều năm tới.

Nếu ở kỷ nguyên Internet, dữ liệu văn bản là "nhiên liệu" cho các mô hình AI thì trong kỷ nguyên robot, chính kỹ năng và kinh nghiệm tích lũy của con người đang trở thành nguồn dữ liệu chiến lược, được nhiều doanh nghiệp trên thế giới săn tìm và thương mại hóa. Đây cũng là lý do những đoạn video tưởng như rất bình thường ghi lại công việc hằng ngày của người lao động lại đang được định giá như một loại tài sản mới trong nền kinh tế AI.

AI và bài toán chia sẻ lợi ích

Những đoạn video ghi lại thao tác của công nhân đang trở thành nguyên liệu để huấn luyện robot. Nhưng khi kỹ năng lao động được chuyển thành dữ liệu và đưa vào chuỗi giá trị của trí tuệ nhân tạo, câu hỏi đặt ra không chỉ là công nghệ sẽ thay đổi việc làm ra sao, mà còn là ai sẽ sở hữu giá trị do người lao động tạo ra.

Theo luật sư công nghệ Mishi Chowdhury, điều các công nhân đang cung cấp không chỉ là sức lao động.

"Người lao động đang cung cấp nhiều hơn, không chỉ là sức lực. Họ đang cung cấp những tri thức được tích lũy trong chính kỹ năng nghề nghiệp của mình như cách cầm một vật thể có hình dạng bất thường, dùng lực bao nhiêu hay thực hiện một chuỗi thao tác phức tạp theo trình tự nào. Chính những tri thức ấy tạo nên giá trị của dữ liệu đối với ngành robot. Thế nhưng hiện nay, gần như không có một chủ thể nào chịu trách nhiệm cho toàn bộ chuỗi giá trị này như: Ai thu thập dữ liệu, người lao động thực sự được trả tiền cho điều gì và liệu họ có được trả thêm cho chính dữ liệu đang được khai thác hay không. Vấn đề là giao dịch này chưa được nhìn nhận đúng với bản chất của nó", bà Mishi Choudhary - Luật sư công nghệ cho hay.

Ở góc độ kinh tế lao động, những dữ liệu này cũng kéo theo hai rủi ro mà người lao động phải đối mặt cùng lúc. Theo bà MISHI, ngay cả việc công nhân ký đồng ý đeo camera cũng chưa chắc đồng nghĩa với một sự lựa chọn hoàn toàn tự nguyện.

Bà Mishi Choudhary - Luật sư công nghệ cho hay: "Sự đồng thuận trong môi trường nhà máy là một vấn đề rất phức tạp. Một chữ ký trên biểu mẫu không có nghĩa người lao động đã tự do đồng ý, bởi yêu cầu đó đến từ người sử dụng lao động hoặc người giám sát. Từ chối có thể đồng nghĩa với việc họ sẽ không còn cơ hội làm việc trong tương lai. Trong khi đó, cũng không có quy định cấm những đoạn ghi hình này được sử dụng để giám sát năng suất, xử lý kỷ luật hay phục vụ những mục đích khác ngoài việc huấn luyện trí tuệ nhân tạo".

Theo các chuyên gia, công nghệ sẽ tiếp tục phát triển. Nhưng điều quan trọng là chính sách phải theo kịp quá trình chuyển đổi đó.

Bà Mishi Choudhary - Luật sư công nghệ cho hay: "Một vị trí kỹ sư robot được tạo ra ở Bangalore không thể là câu trả lời cho hàng trăm công nhân sản xuất mất việc ở nơi khác. Vì vậy, vấn đề không chỉ là đào tạo lại kỹ năng. Các doanh nghiệp đang nhận được ưu đãi cho AI và tự động hóa, nhưng gần như không phải công khai tác động tới việc làm hay kế hoạch dành cho những người bị ảnh hưởng. Chúng ta không thể mặc nhiên chấp nhận sự gián đoạn chỉ vì tin rằng một ngày nào đó sẽ xuất hiện những công việc mới".

Trí tuệ nhân tạo có thể mở ra một cuộc cách mạng về năng suất. Nhưng theo các chuyên gia, một cuộc chuyển đổi được coi là thành công không chỉ được đo bằng số lượng robot được đưa vào nhà máy, mà còn bằng cách những người đã góp phần đào tạo chúng được bảo vệ và chia sẻ thành quả của quá trình chuyển đổi đó.