Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt: Trao quyền để TP Hồ Chí Minh thoát cơ chế 'xin - cho'

"TP Hồ Chí Minh hiện có quá nhiều nghị quyết để tháo gỡ điểm nghẽn nhưng chỉ giải quyết sự vụ. Chúng ta cần một thể chế ổn định lâu dài", PGS.TS Trần Hoàng Ngân, Chủ tịch Hội đồng tư vấn phát triển Trường Đại học Sài Gòn, phát biểu trong buổi lấy ý kiến dự thảo Luật Đô thị hiện đại hồi đầu tháng 4.

Ông dẫn chứng trong nhiều năm qua, TP Hồ Chí Minh đã được trao nhiều cơ chế đặc thù thông qua các nghị quyết của Quốc hội như Nghị quyết 31, 54 và 98. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, những cơ chế này vẫn chưa tạo ra quyền tự quyết thực chất cho đô thị. Việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt vì thế được kỳ vọng là bước chuyển từ cơ chế thí điểm sang thiết lập thẩm quyền ổn định, lâu dài cho chính quyền đô thị.

Nhiều cơ chế nhưng thiếu quyền tự quyết

Trong tham luận góp ý dự thảo Luật Đô thị đặc biệt, PGS.TS Nguyễn Ngọc Điện nhận định sau hơn hai năm triển khai Nghị quyết 98, dù tình hình kinh tế - xã hội của Thành phố có những chuyển biến tích cực, song dấu ấn của Nghị quyết này trong những thành quả của Thành phố "không rõ lắm".

TP Hồ Chí Minh hiện có các cơ chế đặc thù thông qua nghị quyết nhưng không đồng nghĩa với việc được trao quyền tự quyết. Theo ông, bản chất của cơ chế thí điểm là ủy quyền có điều kiện, nghĩa là quyền của địa phương vẫn phụ thuộc vào sự chấp thuận của cấp trên.

Trên cơ sở lý luận về tự chủ địa phương, PGS.TS Nguyễn Ngọc Điện nhấn mạnh rằng một chính quyền đô thị chỉ có thể được coi là tự chủ khi được trao quyền ra quyết định trong phạm vi thẩm quyền mà không phải xin ý kiến từng bước. "Trong giới hạn thẩm quyền được ghi nhận, chính quyền Thành phố tự ra quyết định mà không cần xin phép, xin ý kiến của chính quyền trung ương", ông nêu quan điểm và nhấn mạnh nếu quyền tự chủ vẫn tồn tại dưới dạng "xin - cho", thì dù có nhiều cơ chế đặc thù, chính quyền đô thị vẫn khó phát huy hết năng lực quản trị của mình.

Quan điểm này cũng đặt ra yêu cầu phải chuyển từ các nghị quyết thí điểm sang một đạo luật riêng có hiệu lực pháp lý cao hơn, nhằm bảo đảm quyền tự quyết không bị thay đổi tùy theo từng giai đoạn chính sách.

"Cần một luật chứ không chỉ một nghị quyết, quy định rõ ràng về quyền và trách nhiệm của chính quyền địa phương tự chủ", ông nêu.

Đề xuất trao quyền trong những lĩnh vực then chốt

TS Vũ Kim Hạnh Dung, Đại học Kinh tế - Luật TP Hồ Chí Minh, cũng góp ý tập trung vào việc xác định cụ thể những lĩnh vực mà TP Hồ Chí Minh cần được trao quyền.

Theo bà Dung, một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của Dự thảo Luật đô thị đặc biệt là xác lập "thẩm quyền riêng biệt" thông qua phân quyền thực chất. Khác với cơ chế ủy quyền thông thường, thẩm quyền riêng biệt là những quyền mà địa phương có thể tự quyết và chịu trách nhiệm, không thể bị thu hồi hoặc thay đổi tùy tiện.

Bà đề xuất dự thảo Luật cần xác lập danh mục các thẩm quyền riêng biệt của TP trong ít nhất năm lĩnh vực trọng tâm, gồm quản lý đầu tư; tài chính - ngân sách; quản lý đô thị; tổ chức bộ máy và thu hút nhân tài.

Đây là những lĩnh vực được xem là nền tảng để xây dựng một chính quyền đô thị có khả năng tự chủ thực chất. Trong số đó, lĩnh vực tài chính - ngân sách được đánh giá là yếu tố có ý nghĩa quyết định. Nếu không có quyền tự chủ tài chính thì phân quyền sẽ chỉ mang tính hình thức. Vì vậy, Dự thảo Luật cần quy định rõ các công cụ tài chính quan trọng, bao gồm: quyền ban hành sắc thuế địa phương; quyền phát hành trái phiếu đô thị; quyền khai thác giá trị đất đai để tái đầu tư hạ tầng. Những công cụ này giúp thành phố chủ động huy động nguồn lực thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách trung ương.

Ngoài ra, một điểm mới quan trọng khác là thiết kế cơ chế thử nghiệm chính sách có kiểm soát, thường được gọi là sandbox. Cơ chế này cho phép thử nghiệm những chính sách mới trong phạm vi giới hạn và có cơ chế giám sát chặt chẽ, tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo nhưng vẫn bảo đảm an toàn pháp lý.

"Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt là công cụ pháp lý để luật hóa toàn bộ những chỉ đạo thành quyền năng pháp lý bền vững, không thể bị thu hồi bởi một nghị quyết hay thay đổi chính sách đơn thuần", TS Hạnh Dung nêu.

Ý nghĩa với năng lực điều hành và phát triển đô thị

Từ góc độ lý luận và thực tiễn, các chuyên gia đồng tình rằng việc trao thẩm quyền thực chất không chỉ là vấn đề pháp lý, mà là yếu tố quyết định năng lực phát triển của đô thị.

Theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Điện, một chính quyền đô thị chỉ có thể phát huy năng lực khi được trao quyền đầy đủ để quyết định các vấn đề thuộc chức năng của mình. 

"Chính quyền Thành phố tự chủ đích thực sử dụng các quyền được luật trao cho mình và chịu trách nhiệm về hệ quả của việc thực hiện các quyền đó". 

Trong khi đó, TS Vũ Kim Hạnh Dung nhấn mạnh rằng khi các cơ chế phân quyền, tự chủ tài chính và đổi mới quản trị được thiết kế thành một hệ thống thống nhất trong Luật, chúng sẽ tạo ra một mô hình quản trị đô thị hoàn toàn mới. Theo bà, Dự thảo Luật có thể xác lập một kiến trúc thể chế. Trong đó, phân quyền thực chất, tự chủ tài chính, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm không tồn tại rời rạc mà được tích hợp thành một hệ thống quản trị hiện đại.

Điều này có ý nghĩa đặc biệt đối với một đô thị có quy mô lớn và tốc độ phát triển nhanh như TP Hồ Chí Minh. Khi quyền tự quyết được bảo đảm bằng luật, chính quyền đô thị có thể rút ngắn thời gian ra quyết định, tăng tính linh hoạt trong quản lý và chủ động giải quyết các vấn đề phát sinh trong quá trình phát triển.

Đồng thời, việc luật hóa các thẩm quyền cũng giúp tạo ra một khuôn khổ pháp lý ổn định, tránh tình trạng chính sách thay đổi theo từng nghị quyết thí điểm như trước đây.

Các ý kiến chuyên gia đều nhận định mục tiêu lớn nhất của Luật Đô thị đặc biệt không chỉ là mở rộng quyền hạn cho TP Hồ Chí Minh, mà là thiết lập một nền tảng pháp lý bảo đảm quyền tự quyết thực chất cho chính quyền đô thị. Khi thẩm quyền được ghi nhận rõ ràng trong luật, chính quyền đô thị sẽ có khả năng phát huy tối đa năng lực quản trị của mình mà không bị ràng buộc bởi cơ chế xin - cho.

Đồng thời, việc thiết kế các cơ chế phân quyền, tự chủ tài chính và quản trị mới trong một đạo luật thống nhất sẽ tạo ra nền tảng thể chế đủ mạnh để TP Hồ Chí Minh phát triển bền vững trong dài hạn.

Việc chuyển từ các nghị quyết thí điểm sang một đạo luật có hiệu lực pháp lý cao vì thế không chỉ là thay đổi về hình thức pháp luật, mà là bước chuyển về bản chất quản trị đô thị. Khi quyền tự quyết được thiết lập một cách rõ ràng và ổn định, TP Hồ Chí Minh sẽ có điều kiện phát huy vai trò đầu tàu kinh tế, đồng thời trở thành mô hình tham chiếu cho việc xây dựng các đô thị đặc biệt khác trong tương lai.