El Nino làm thay đổi "bản đồ" bão nhiệt đới toàn cầu

Đại Tây Dương yên ắng bất thường, Thái Bình Dương tăng cường độ bão

Trong khi Bắc Đại Tây Dương trải qua một mùa bão yên ắng bất thường, khu vực phía Đông và trung tâm Thái Bình Dương lại ghi nhận điều kiện thuận lợi hơn cho bão hình thành và tăng cường độ. Tại phía Tây Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương, El Nino cũng đang tác động đến đường đi, khu vực hình thành và tần suất của các hệ thống bão.

El Nino là pha nóng của Dao động phương Nam (ENSO), một chu kỳ biến động tự nhiên liên quan đến gió và nhiệt độ bề mặt biển ở Thái Bình Dương, có khả năng tác động đến thời tiết trên phạm vi toàn cầu. Theo các chuyên gia khí tượng, El Nino năm nay có thể trở thành một trong những đợt mạnh nhất từng được ghi nhận.

Sự tương phản rõ nhất trong mùa bão năm nay diễn ra giữa Đại Tây Dương và Thái Bình Dương. Theo Trung tâm Dự báo Khí hậu thuộc Cơ quan Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA), tính đến ngày 23/9, Bắc Đại Tây Dương mới ghi nhận 6 cơn bão nhiệt đới và chưa có hệ thống nào đạt cường độ bão cuồng phong. Đây là lần đầu tiên xảy ra tình trạng này kể từ khi vệ tinh bắt đầu theo dõi bão vào năm 1966.

Ông Matthew Rosencrans, chuyên gia phụ trách dự báo mùa bão tại Trung tâm Dự báo Khí hậu của NOAA, cho biết trong kỷ nguyên vệ tinh, chưa từng có năm nào hoàn toàn không xuất hiện bão cuồng phong ở Đại Tây Dương.

Diễn biến năm 2026 khác biệt đáng kể so với những mùa bão hoạt động mạnh. Chẳng hạn, vào cùng thời điểm năm 2005 - một trong những mùa bão sôi động nhất từng được ghi nhận - Đại Tây Dương đã xuất hiện 5 cơn bão cuồng phong lớn, trong đó có Katrina, một trong những cơn bão gây hậu quả nghiêm trọng nhất trong lịch sử Mỹ.

Chỉ số năng lượng xoáy thuận tích lũy (ACE), được tính toán dựa trên cả cường độ và thời gian tồn tại của các hệ thống bão, cũng ở mức thấp kỷ lục đối với thời điểm này trong mùa bão Đại Tây Dương. Thông thường, mùa bão tại đây đạt đỉnh vào khoảng ngày 10/9. Không một hệ thống nào trong số 6 cơn bão nhiệt đới được ghi nhận từ đầu mùa đến ngày 23/9 đạt tốc độ gió ít nhất 119 km/h - ngưỡng để được phân loại là bão cuồng phong cấp 1.

Tên gọi đối với các xoáy thuận nhiệt đới mạnh thay đổi tùy theo khu vực. Tại Bắc Đại Tây Dương và phía Đông Thái Bình Dương, chúng được gọi là bão cuồng phong. Ở phía Tây Thái Bình Dương, khu vực Đông Á, thuật ngữ thường được sử dụng là bão. Trong khi đó, tại Ấn Độ Dương và Nam Thái Bình Dương, các hệ thống tương tự thường được gọi là xoáy thuận nhiệt đới.

Một trong những nguyên nhân quan trọng khiến Đại Tây Dương yên ắng là El Nino. Số liệu mới nhất của NOAA cho thấy hiện tượng này vẫn đang mạnh lên, với mức tăng nhiệt độ bề mặt biển tại khu vực then chốt ở Thái Bình Dương đã vượt 3 độ C. NOAA dự báo El Nino có thể đạt mức "rất mạnh" trong nửa năm tới, đồng thời mùa bão Đại Tây Dương có khả năng hoạt động dưới mức bình thường.

El Nino xuất hiện trung bình khoảng 2-7 năm một lần và tác động có thể kéo dài tới một năm. Khi El Nino xảy ra, gió tín phong vốn thổi từ Đông sang Tây trên Thái Bình Dương suy yếu, thậm chí có thời điểm đảo chiều. Những biến đổi về gió và độ ẩm làm thay đổi hoàn lưu khí quyển và tác động đến sự hình thành bão ở những lưu vực khác.

Tại Đại Tây Dương, một tác động quan trọng là sự gia tăng đứt gió theo chiều thẳng đứng - sự thay đổi đáng kể về tốc độ hoặc hướng gió giữa các độ cao khác nhau. Hiện tượng này có thể phá vỡ cấu trúc của các hệ thống nhiệt đới đang phát triển.

Theo ông Rosencrans, các hệ thống hình thành sâu trong vùng nhiệt đới bị cản trở bởi đứt gió mạnh và El Nino càng mạnh thì đứt gió có xu hướng càng lớn. Tuy nhiên, mùa bão Đại Tây Dương kéo dài chủ yếu từ ngày 1/6 đến 30/11 và các chuyên gia lưu ý rằng giai đoạn yên ắng từ đầu mùa không loại trừ khả năng xuất hiện một cơn bão mạnh trong thời gian còn lại.

Trái ngược với Đại Tây Dương, El Nino tạo ra những điều kiện thuận lợi hơn cho xoáy thuận nhiệt đới tại phía Đông và trung tâm Thái Bình Dương. Đứt gió theo chiều thẳng đứng tại đây thường yếu hơn, trong khi nước biển ấm cung cấp nhiệt và hơi ẩm cần thiết cho bão phát triển. Thái Bình Dương năm nay đã ghi nhận một số cơn bão lớn. Trong đó, bão Polo ngoài khơi Mexico trong tháng 9 đã mạnh lên thành một trong những xoáy thuận nhiệt đới mạnh nhất tại khu vực trong nhiều thập kỷ, với El Nino được xem là một trong những yếu tố góp phần tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình tăng cường độ.

Ông Rosencrans cho biết trong những năm El Nino, bão thường hình thành xa hơn về phía Đông, hướng về khu vực đường đổi ngày quốc tế và quần đảo Marshall. Điều này đồng nghĩa các hệ thống có thể tồn tại lâu hơn trước khi tiếp cận những vùng đất lớn.

Đường đi của bão thay đổi

Không chỉ làm thay đổi mức độ hoạt động giữa Đại Tây Dương và phía Đông Thái Bình Dương, El Nino còn tác động đến vị trí hình thành và đường đi của bão ở phía Tây Thái Bình Dương.

Bà Anne-Claire Fontan, chuyên gia thuộc Chương trình Xoáy thuận nhiệt đới của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), cho biết trong thời kỳ El Nino, các hệ thống bão ở phía châu Á của Thái Bình Dương có xu hướng di chuyển lên phía Bắc nhiều hơn, thay vì tiếp tục đi về phía Tây hướng tới Đông Á và Đông Nam Á.

Theo ông Rosencrans, xu hướng này có thể khiến Guam, quần đảo Bắc Mariana, Nhật Bản và bán đảo Triều Tiên đối mặt với khả năng xuất hiện bão nhiệt đới và bão cao hơn đôi chút.

Tác động của El Nino cũng thể hiện tại Ấn Độ Dương. Theo bà Fontan, El Nino mạnh có thể làm suy yếu gió mùa trên tiểu lục địa Ấn Độ, thường đi kèm nguy cơ hạn hán nghiêm trọng. Đồng thời, hoạt động xoáy thuận nhiệt đới tại Ấn Độ Dương nhìn chung có xu hướng giảm. Cơ chế tại đây có một số điểm tương đồng với Đại Tây Dương. Đứt gió gia tăng có thể cản trở hoặc làm chậm quá trình hình thành bão, qua đó làm giảm nguy cơ xoáy thuận nhiệt đới đối với một số khu vực ở phía Đông châu Phi, trong đó có Madagascar và Mozambique.

Tuy nhiên, mối quan hệ giữa ENSO và hoạt động xoáy thuận nhiệt đới tại Tây Nam Ấn Độ Dương không diễn ra theo một chiều đơn giản. Theo bà Fontan, mối quan hệ này có dạng "hình chuông": khi ENSO tiến tới một trong hai trạng thái cực đoan - El Nino mạnh hoặc La Nina mạnh - hoạt động xoáy thuận nhiệt đới tại lưu vực này đều có xu hướng thấp hơn mức bình thường.

Các chuyên gia đồng thời nhấn mạnh El Nino không phải yếu tố duy nhất quyết định một mùa bão hoạt động mạnh hay yếu. Ông Rosencrans lưu ý sự tương tác giữa El Nino hoặc La Nina với những biến đổi khí hậu kéo dài chỉ là một phần trong số nhiều yếu tố chi phối hoạt động bão. Tại Đại Tây Dương, chẳng hạn, khối không khí khô chứa bụi từ sa mạc Sahara cũng có khả năng kìm hãm sự hình thành và phát triển của bão.

ENSO về bản chất là một hiện tượng tự nhiên và không phải do biến đổi khí hậu gây ra. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng tác động của một El Nino mạnh đang diễn ra trong điều kiện nhiệt độ trung bình toàn cầu cao hơn có thể làm gia tăng một số dạng thời tiết cực đoan. Bà Fontan nhấn mạnh El Nino hiện diễn ra trong một thế giới ấm hơn và điều này có thể khuếch đại một số tác động của hiện tượng, bao gồm nắng nóng cực đoan, mưa lớn và hạn hán.

Một số cơ quan dự báo, trong đó có Cơ quan Khí tượng Anh, nhận định tác động kết hợp giữa El Nino và xu hướng Trái Đất ấm lên có thể góp phần khiến các kỷ lục nhiệt độ tiếp tục bị phá vỡ trong năm 2027. Một báo cáo mới của Phòng thí nghiệm Tác động Khí hậu thuộc Đại học Chicago cũng dự báo nắng nóng cực đoan có thể liên quan đến gần nửa triệu ca tử vong tăng thêm trên toàn cầu trong thời kỳ El Nino hiện nay, với tác động đặc biệt đáng chú ý tại các nước đang phát triển.

Đầu tháng 9 vừa qua, Tổng Thư ký WMO Celeste Saulo cảnh báo thế giới đã chứng kiến những gián đoạn và thiệt hại do hạn hán, lũ lụt gây ra, trong khi các tác động này có thể trở nên nghiêm trọng hơn khi El Nino tiếp tục mạnh lên.

Diễn biến của mùa bão năm 2026 cho thấy tác động của El Nino không đồng nhất giữa các lưu vực. Cùng một hiện tượng có thể tạo môi trường bất lợi cho bão tại Đại Tây Dương và một phần Ấn Độ Dương, nhưng đồng thời góp phần tạo điều kiện thuận lợi hơn cho xoáy thuận nhiệt đới ở phía Đông và trung tâm Thái Bình Dương, cũng như làm thay đổi đường đi của bão ở phía Tây Thái Bình Dương.

Những tác động này chủ yếu phản ánh xu hướng khí hậu và không đồng nghĩa mọi cơn bão trong một năm El Nino đều tuân theo cùng một quy luật. Cường độ và đường đi của từng hệ thống còn phụ thuộc vào nhiều điều kiện khí quyển và đại dương cụ thể. Tuy nhiên, với El Nino được dự báo tiếp tục mạnh lên, những thay đổi trong hoạt động xoáy thuận nhiệt đới tại các lưu vực lớn đang trở thành một trong những biểu hiện đáng chú ý của thời tiết toàn cầu trong những tháng cuối năm 2026.