Giải mã nghịch lý "mỏ vàng" tài nguyên và khát vọng tự chủ công nghệ lõi

Nghịch lý trên "vựa" tài nguyên

Công nghiệp vật liệu vốn được ví như "xương sống" của mọi nền sản xuất chế tạo, song đối chiếu với Việt Nam, chúng ta đang chứng kiến một nghịch lý lớn: Tiềm năng địa chất thuộc nhóm hàng đầu thế giới, nhưng nội lực ngành công nghiệp hạ nguồn lại yếu.

Theo ước tính của Cục Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS), trữ lượng đất hiếm của Việt Nam đạt khoảng 22 triệu tấn, đứng thứ hai thế giới. Bên cạnh đó, trữ lượng bauxite của nước ta cũng đạt khoảng 5,8 tỷ tấn, thuộc nhóm lớn trên thế giới, cùng nguồn titan và cát trắng siêu thuần dồi dào. Thế nhưng, hiện nay Việt Nam vẫn phải nhập khẩu khoảng 70% đến hơn 80% nguyên vật liệu đầu vào phục vụ cho các ngành sản xuất then chốt như điện tử, dệt may, da giày và cơ khí chế tạo. Toàn bộ các vật liệu then chốt cho các ngành công nghệ tương lai như bán dẫn, pin hay hóa chất điện tử đều phải nhập khẩu gần như hoàn toàn.

Nhìn nhận về bài toán này, GS.TS Trần Đại Lâm, Viện trưởng Viện Khoa học vật liệu (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) đã chỉ ra một sự thật cốt lõi: Vấn đề không nằm ở việc sở hữu tài nguyên, mà ở năng lực làm chủ khoa học, công nghệ và chuỗi giá trị. Ông nhấn mạnh: "Nếu chỉ khai thác và xuất khẩu thô, chúng ta mới chỉ sở hữu chủ quyền 'địa chất', chứ chưa thực sự sở hữu 'vật liệu'". Trong bối cảnh toàn cầu hiện nay, vật liệu chiến lược đã trở thành một dạng "quyền lực quốc gia mới", do đó, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lịch sử để chuyển từ một quốc gia giàu tài nguyên sang quốc gia làm chủ công nghệ.

Chấm dứt "xuất thô" - Mệnh lệnh làm chủ công nghệ lõi

Để đưa đất nước thoát khỏi cái bẫy "gia công" và sự phụ thuộc, bài toán tái cấu trúc ngành vật liệu đã được đặt lên mức cao nhất. Chiều ngày 21/5/2026, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chủ trì buổi làm việc với Ban Chính sách, chiến lược Trung ương và các bộ, ban, ngành về định hướng phát triển công nghiệp vật liệu ở Việt Nam.

Tại đây, người đứng đầu Đảng và Nhà nước đã khẳng định: Việt Nam không thiếu tài nguyên, mà thiếu công nghệ lõi, năng lực chế biến sâu và một chiến lược đủ mạnh để tổ chức chuỗi giá trị vật liệu quốc gia. Từ đó, định hướng chiến lược được vạch ra rõ ràng với tư duy tổ chức theo 3 tầng: vật liệu nền cần giữ vững và nâng cấp; vật liệu chiến lược cần tập trung đột phá; vật liệu tương lai phải chuẩn bị từ sớm. Đặc biệt, 5 nhóm ưu tiên hàng đầu đã được "chỉ mặt đặt tên", bao gồm: vật liệu đất hiếm, vật liệu bán dẫn, vật liệu cho pin và lưu trữ năng lượng, vật liệu mới, và vật liệu xây dựng thế hệ mới.

Quan điểm nhất quán được đưa ra là phải quản lý khoáng sản chiến lược theo chuỗi giá trị, tuyệt đối không xuất thô, không khai thác bằng mọi giá và không đánh đổi môi trường.

Đồng tình với tầm nhìn này, GS.TSKH Nguyễn Đình Đức (Đại học Quốc gia Hà Nội) phân tích: "Việc làm chủ vật liệu mới chính là làm chủ một phần quan trọng của công nghệ lõi, là chiến lược của quốc gia". Ông cho rằng Việt Nam không thể tiếp tục chỉ dựa vào khai thác tài nguyên thô hoặc nhập khẩu công nghệ, mà bắt buộc phải chuyển sang nghiên cứu, thiết kế và làm chủ quy trình chế tạo vật liệu tiên tiến.

Doanh nghiệp đầu đàn và câu chuyện bứt phá

Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng nhấn mạnh vai trò tiên phong của các doanh nghiệp Việt Nam trong việc dẫn dắt thị trường và làm chủ công nghệ. Để thoát khỏi cảnh nhập khẩu ngược những sản phẩm giá trị cao từ chính tài nguyên của mình, sự trỗi dậy của các tập đoàn trong nước là lời giải thiết thực nhất.

Tập đoàn Hòa Phát là một ví dụ điển hình mang tính biểu tượng cho khát vọng này. Không chỉ dừng lại ở các sản phẩm thép xây dựng thông thường, doanh nghiệp này đã đổi mới sáng tạo, áp dụng các công nghệ tiên tiến của châu Âu để sản xuất thành công thép đặc biệt và ray đường sắt. Việc vươn lên làm chủ ở phân khúc thép chế tạo và thép hợp kim chất lượng cao không chỉ giúp nâng tầm giá trị sản phẩm mà còn trực tiếp giảm bớt sự phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu từ nước ngoài.

Tuy nhiên, nỗ lực của một vài doanh nghiệp là chưa đủ. Để kiến tạo một bệ phóng thực sự, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã yêu cầu phải khẩn trương xây dựng "danh mục vật liệu chiến lược quốc gia" và "bản đồ phụ thuộc nhập khẩu", từ đó có cơ chế đặt hàng sản phẩm cụ thể, bảo đảm đầu ra và chia sẻ rủi ro cùng doanh nghiệp.

Chỉ khi rũ bỏ được tư duy bán thô, dám đầu tư cho khoa học nền tảng và kết nối sức mạnh của những doanh nghiệp đầu đàn, Việt Nam mới thực sự nắm trong tay "chìa khóa" công nghệ lõi. Đó cũng là bước đi tiên quyết để chúng ta bước vào kỷ nguyên vươn mình, xây dựng nền kinh tế tự chủ, tự cường và nâng tầm năng lực cạnh tranh trên bản đồ công nghiệp toàn cầu.