Iran có thể thiệt hại kinh tế nặng nề khi Mỹ phong tỏa eo biển Hormuz

Tác động kinh tế trực tiếp và quy mô lớn

Theo phân tích được đăng tải trên báo Wall Street Journal, biện pháp này của Washington nhằm tối đa hóa sức ép lên Iran bằng cách cắt đứt nguồn thu từ xuất khẩu năng lượng - trụ cột chính của nền kinh tế nước này.

Các chuyên gia cho rằng nếu được thực thi đầy đủ, việc phong tỏa sẽ làm gián đoạn nghiêm trọng dòng chảy dầu mỏ, phân bón, lương thực và nhiều mặt hàng thiết yếu khác, từ đó làm gia tăng áp lực lạm phát cả trong và ngoài khu vực này.

Ông Miad Maleki, cựu quan chức thuộc Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) của Bộ Tài chính Mỹ, ước tính thiệt hại kinh tế đối với Iran có thể đạt khoảng 435 triệu USD mỗi ngày. Trong đó, khoảng 276 triệu USD đến từ việc sụt giảm xuất khẩu, chủ yếu là dầu thô và các sản phẩm hóa dầu.

Các tính toán này dựa trên giả định Iran xuất khẩu khoảng 1,5 triệu thùng dầu/ngày với giá trung bình thời chiến khoảng 87 USD/thùng, trong đó hơn 90% lượng dầu đi qua đảo Kharg - điểm trung chuyển chiến lược nằm trong Vịnh Ba Tư. Ngoài ra, việc phong tỏa cũng có thể làm gián đoạn lượng hàng nhập khẩu trị giá khoảng 159 triệu USD mỗi ngày, nâng tổng thiệt hại hàng tháng lên khoảng 13 tỷ USD.

Tuy nhiên, mức độ thiệt hại thực tế còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm khả năng thực thi phong tỏa của Mỹ cũng như việc Iran có thể chuyển hướng xuất khẩu qua cảng Jask - nằm ngoài khu vực eo biển Hormuz - đến đâu.

Công cụ gây sức ép chiến lược

Theo giới phân tích, mục tiêu cốt lõi của Mỹ là làm suy giảm nguồn thu năng lượng của Iran, qua đó buộc nước này phải nhượng bộ trong các vấn đề chiến lược, đặc biệt là chương trình hạt nhân.

Nhà bình luận Marc Thiessen nhận định rằng việc phong tỏa hàng hải có thể mang lại hiệu quả tương đương với một chiến dịch quân sự nhằm kiểm soát đảo Kharg - tuyến xuất khẩu dầu chủ yếu của Iran - nhưng với mức độ rủi ro thấp hơn do không cần triển khai lực lượng trên bộ.

Bên cạnh đó, việc hạn chế xuất khẩu năng lượng của Iran sang Trung Quốc - quốc gia nhập khẩu lớn nhất dầu thô của Tehran - cũng được xem là một đòn bẩy nhằm gây sức ép gián tiếp đối với Bắc Kinh.

Thách thức của việc phong tỏa các cảng Iran

Mặc dù Mỹ hiện triển khai khoảng 16 tàu chiến tại Trung Đông, song theo các nguồn tin, chưa có tàu chiến nào hiện diện trực tiếp trong Vịnh Ba Tư - khu vực then chốt đối với việc kiểm soát hoạt động hàng hải của Iran. Thông báo gửi tới các tàu thuyền quốc tế cho biết việc hạn chế tiếp cận các cảng của Iran đang được triển khai, nhưng cách thức thực hiện cụ thể vẫn đang trong quá trình hoàn thiện.

Các chuyên gia nhận định thách thức lớn nhất đối với Mỹ là lưu lượng tàu thuyền dày đặc qua eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiếm khoảng 20% lượng dầu giao dịch toàn cầu. Ông Sidharth Kaushal, chuyên gia về sức mạnh hải quân tại Viện Nghiên cứu Dịch vụ Hoàng gia Anh, cho rằng việc kiểm soát hoàn toàn tuyến đường này sẽ đòi hỏi số lượng lớn tàu chiến và nguồn lực. Ông nhận định hiệu quả của phong tỏa sẽ phụ thuộc vào giai đoạn đầu triển khai, đặc biệt là khả năng Mỹ ngăn chặn hoặc bắt giữ các tàu cố gắng vượt qua vòng kiểm soát.

Giới chuyên gia cảnh báo phong tỏa eo biển Hormuz không chỉ ảnh hưởng tới Iran mà còn có thể gây chấn động đối với kinh tế toàn cầu. Theo OPEC, sản lượng dầu của khối đã giảm mạnh trong tháng 3/2026, một phần do xung đột liên quan Iran khiến hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz bị gián đoạn.

Việc hạn chế nguồn cung dầu từ Iran - quốc gia xuất khẩu khoảng 1,8 triệu thùng/ngày - có thể làm gia tăng giá năng lượng toàn cầu. Ngoài lĩnh vực năng lượng, phong tỏa còn tác động tới chuỗi cung ứng phân bón và lương thực, đặc biệt trong bối cảnh mùa gieo trồng tại Bắc bán cầu đang diễn ra. Giá urê - một loại phân bón quan trọng - đã tăng mạnh, gây lo ngại về an ninh lương thực.

Bên cạnh đó, chi phí vận tải và bảo hiểm hàng hải gia tăng do các tuyến đường phải thay đổi, kéo theo hiện tượng "lạm phát nhập khẩu" tại nhiều nền kinh tế.

Mặc dù mục tiêu của Mỹ là rõ ràng, hiệu quả thực tế của việc phong tỏa vẫn phụ thuộc vào nhiều biến số, bao gồm phản ứng của Iran, khả năng thích ứng của thị trường năng lượng và mức độ tham gia của các cường quốc khác.

Trong ngắn hạn, lượng dầu Iran đã được vận chuyển ra ngoài khu vực phong tỏa - ước tính khoảng 154 triệu thùng tính đến cuối tháng 3 - có thể giúp giảm bớt tác động tức thời. Tuy nhiên, về dài hạn, nếu phong tỏa được duy trì, nền kinh tế Iran sẽ đối mặt với sức ép ngày càng lớn, trong khi kinh tế toàn cầu cũng có thể khó tránh khỏi những hệ lụy sâu rộng.