Khi điệu hò Bả trạo được trao tay lớp trẻ

Lễ hội Cầu Ngư không chỉ là niềm tin tâm linh mà còn là sợi dây thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng, khẳng định khát vọng chinh phục biển cả và bảo vệ chủ quyền biển đảo quê hương.

Giữa nhịp sống hối hả của một thành phố du lịch biển hiện đại, Lễ hội Cầu Ngư tại đình Trường Đông (phường Nam Nha Trang) vẫn đều đặn diễn ra hằng năm như một gạch nối thiêng liêng giữa quá khứ và hiện tại. Điểm sáng rực rỡ nhất trong không gian tâm linh ấy chính là nghệ thuật diễn xướng hò Bả trạo - nơi những mái đầu bạc đang dốc lòng trao truyền nhịp chèo đại dương cho thế hệ trẻ.

Giải mã tên gọi và không gian linh thiêng của những "trạo phu" dạn sóng

Trước khi đi sâu vào không gian trình diễn, thiết nghĩ cần giải mã đôi chút về tên gọi của loại hình nghệ thuật độc đáo này. Trong dân gian miền Trung và Nam Bộ, người ta dùng nhiều thuật ngữ như hát Bả trạo, chèo Bả trạo, hay hò Bả trạo. Theo chiết tự Hán Việt, chữ “Bả” (把) có nghĩa là cầm, giữ; “trạo” (掉) là mái chèo, gộp lại mang ý nghĩa kiên cường: “cầm chắc tay chèo”. Cũng có khi, dân gian quen gọi là “Bá trạo” (chữ Bá 百 nghĩa là một trăm), gợi lên hình ảnh hàng trăm tay chèo, trăm bạn chèo cùng đồng tâm hiệp lực, dù nhiều ý kiến cho rằng đây chỉ là cách nói trệch âm theo phương ngữ. Dù gọi bằng cách nào, đây thực chất là một hình thức diễn xướng "chèo cạn" - nơi các trạo phu sắp xếp đội hình thành một con thuyền và múa hát hào sảng như thể đang lướt sóng ra khơi.

Để hiểu trọn vẹn cái "hồn" của điệu hò này, phải đặt nó vào không gian di tích nuôi dưỡng nó: Đình Trường Đông (còn gọi là đình Vĩnh Trường) - nơi diễn ra tâm điểm của Lễ hội Cầu Ngư. Đây là một di tích lịch sử quý giá với bề dày hơn 200 năm, lưu giữ trọn vẹn 7 đạo sắc phong từ thời vua Tự Đức đến vua Khải Định.

Vào mỗi dịp tháng Hai Âm lịch, hàng trăm ngư dân lại rộn ràng sắm sửa lễ vật để thực hiện Lễ Nghinh Ông từ vùng biển Mũi Phủ Ông rước về đình. Và trên chuyến tàu dẫn đầu ấy, điệu hò Bả trạo vang lên uy dũng, dẫn lối cho thần linh.

Một tiết mục Bả trạo hoàn chỉnh trên bờ kéo dài khoảng 1 tiếng 15 phút nhưng thử thách lớn nhất chính là nghi thức rước linh trên biển. Khi ấy, đội Bả trạo phải chèo lái và hò hát liên tục từ 2 đến 3 tiếng đồng hồ giữa hàng trăm ghe thuyền tấp nập. Để đủ sức vóc và hơi thở duy trì nhịp hò giữa muôn trùng sóng gió, các nghệ nhân phải tập trung cao độ, tập luyện khắt khe nhiều ngày liền trước hội. Chính nền tảng thể lực của những người con bám biển mưu sinh hòa cùng lòng thành kính tuyệt đối đã tạo nên sức bền bỉ đáng kinh ngạc cho những trạo phu dạn dày sương gió này.

Nhịp nối thế hệ: Nơi di sản không hề mai một

Tại Lễ hội Cầu Ngư Nam Nha Trang, điệu hò Bả Trạo đang được "trẻ hóa" một cách đầy tự hào thông qua tâm huyết của những bậc cao niên như ông Nguyễn Văn Hảo. Dù làm nghề thu mua hải sản chứ không trực tiếp đi biển, ông Hảo đã gắn bó và dành tình yêu mãnh liệt cho đội Bả trạo của làng suốt 20 năm qua. Hiện ông là người trực tiếp cầm tay, uốn nắn từng động tác chèo cho các em nhỏ ngay tại đình làng Trường Đông.

Dù mới chỉ thể hiện những trích đoạn ngắn với các động tác chèo cơ bản, sự chăm chú và say mê trong từng ánh mắt, động tác của các em đã cho thấy sức sống bền bỉ và sự tiếp nối đầy hy vọng của nghệ thuật chèo truyền thống. Thành quả của sự trao truyền ấy là thế hệ kế cận đầy bản lĩnh: từ cậu học sinh lớp 9 Mai Nguyên Khôi đảm nhận vai trò cầm phách giữ nhịp, đến Trương Ngọc Long - chàng trai đã có 8 năm gắn bó, nay dõng dạc vai "Tổng lái" và trực tiếp hướng dẫn lại cho các em nhỏ tuổi hơn. Nhìn các cháu nhịp nhàng vung chèo, những nghệ nhân lão thành cảm thấy vô cùng mãn nguyện khi văn hóa của cha ông đã tìm được lớp người kế cận xứng đáng.

Tầm nhìn di sản: Lời khẳng định từ chính quyền địa phương

Sức sống của hò Bả trạo hôm nay có dấu ấn đậm nét từ sự quan tâm, đồng hành của chính quyền địa phương. Ông Nguyễn Văn Minh, Chủ tịch UBND phường Nam Nha Trang khẳng định, Lễ hội Cầu Ngư không chỉ là niềm tin tâm linh mà còn là sợi dây thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng, khẳng định khát vọng chinh phục biển cả và bảo vệ chủ quyền biển đảo quê hương.

Đứng trước những thành quả trong việc trao truyền di sản cho thế hệ trẻ, Chủ tịch Nguyễn Văn Minh bày tỏ sự tin tưởng vào định hướng đưa nghệ thuật truyền thống này lan tỏa mạnh mẽ hơn. Hiện tại, điệu hò đã bước đầu đi vào đời sống giáo dục thông qua môn Giáo dục địa phương. Chính quyền địa phương đang tích cực tạo điều kiện để các trường học tổ chức hoạt động ngoại khóa, mời các nghệ nhân trực tiếp đến truyền dạy, giúp học sinh tiếp cận và trải nghiệm thực tế giá trị của hò Bả trạo.

Với sự kết hợp hoàn hảo giữa không gian di tích lịch sử, sức mạnh tín ngưỡng và nỗ lực trao truyền bền bỉ của người dân dưới sự ủng hộ sát sao của chính quyền, hò Bả trạo tại Nam Nha Trang đã vươn xa khỏi giới hạn của một tập tục địa phương. Câu hỏi lúc này chính là: đã đến lúc cần xây dựng hồ sơ đề nghị công nhận tri thức dân gian hò Bả trạo tại phường Nam Nha Trang là Di sản Văn hóa Phi vật thể cấp Quốc gia? Đây không chỉ là sự tôn vinh xứng đáng cho những nỗ lực bấy lâu, mà còn là cam kết mạnh mẽ trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa tinh thần đặc sắc này cho muôn đời sau.