Khi hát bội xuống phố

Hát bội xuống phố, đến gần công chúng giữa nhịp sống đô thị, mở ra cách TP Hồ Chí Minh đưa di sản trở thành trải nghiệm văn hóa. Ảnh: Quang Thăng

Không còn khoảng cách của sân khấu hộp. Không có cánh màn nhung hay những hàng ghế cố định. Giữa không gian vốn quen thuộc với sách, cà phê và những bước chân dạo phố, các nghệ sĩ Nhà hát Nghệ thuật Hát bội TP Hồ Chí Minh xuất hiện trong lớp hóa trang đặc trưng, đưa một loại hình nghệ thuật hàng trăm năm tuổi đến gần công chúng theo cách tự nhiên nhất. Khoảnh khắc ấy cho thấy cách TP Hồ Chí Minh đưa di sản vào đời sống đương đại, biến nghệ thuật truyền thống thành một phần trải nghiệm đô thị.

Để di sản bước vào đời sống

Trong nhiều năm, hát bội vẫn được xem là loại hình nghệ thuật khó tiếp cận, chủ yếu hiện diện trong không gian sân khấu hoặc các chương trình chuyên đề. Với nhiều người trẻ, đây là một di sản quen tên nhưng xa lạ trong trải nghiệm. Vì vậy, việc đưa chương trình "Hát bội với âm nhạc dân tộc" đến Đường sách TP Hồ Chí Minh đánh dấu nỗ lực đưa di sản đến gần hơn với công chúng, ngay trong không gian sinh hoạt thường nhật.

Giữa dòng người qua lại, tiếng trống chầu cất lên, những bộ mão, áo giáp, đường nét hóa trang và ngôn ngữ hình thể đặc trưng của hát bội mở ra một không gian văn hóa khác biệt ngay giữa lòng đô thị hiện đại.

Nhiều người dừng chân vì tò mò. Rồi họ ở lại để lắng nghe. Những em nhỏ ngồi sát sân khấu dõi theo từng lớp diễn. Nhiều bạn trẻ lần đầu biết vì sao khuôn mặt nhân vật được vẽ bằng những gam màu khác nhau. Các bậc phụ huynh tranh thủ giải thích cho con về những điều mình biết, còn du khách quốc tế chăm chú quan sát từng động tác biểu diễn.

Sau mỗi phần trình diễn, nghệ sĩ dành thời gian giao lưu cùng khán giả, giới thiệu về nghệ thuật hóa trang, phục trang, nhạc cụ và những quy ước sân khấu đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Điều tạo nên sức hút của điểm đến

Du lịch hiện đại không còn được quyết định bởi số lượng công trình cao tầng hay khu vui chơi mới, bởi những yếu tố ấy có thể được đầu tư ở nhiều nơi.

Điều tạo nên sức hấp dẫn bền vững của một điểm đến lại nằm ở bản sắc - những giá trị được bồi đắp qua lịch sử và không thể sao chép. Đó cũng là lý do nhiều thành phố trên thế giới đưa nghệ thuật truyền thống ra quảng trường, phố đi bộ hay không gian công cộng. Di sản, vì thế được gìn giữ ngay trong đời sống, đồng thời trở thành một phần của trải nghiệm du lịch. Và TP Hồ Chí Minh đang lựa chọn hướng đi ấy.

Thay vì để hát bội chỉ tồn tại trong ký ức hoặc trong những khán phòng chuyên biệt, thành phố đang mở thêm những không gian gặp gỡ giữa nghệ sĩ và công chúng. Ở đó, du khách không cần chuẩn bị trước kiến thức về hát bội. Điều giữ chân họ trước hết là sự tò mò. Rồi từng bước hiểu rằng, từ những đường nét hóa trang, những động tác ước lệ đến từng làn điệu đều chứa đựng hệ thống biểu tượng và lớp trầm tích văn hóa được vun đắp qua nhiều thế kỷ. Đó là điều mà không một tấm bản đồ du lịch hay đoạn video ngắn nào có thể truyền tải trọn vẹn.

Khi ký ức trở thành giá trị của điểm đến

Theo ghi nhận tại các buổi biểu diễn, nhiều du khách quốc tế dành thời gian theo dõi trọn vẹn chương trình dù không hiểu tiếng Việt.

Một du khách đến từ châu Âu chia sẻ, điều khiến ông ấn tượng không phải là nội dung câu chuyện, mà là cách nghệ sĩ biểu đạt cảm xúc bằng ánh mắt, động tác và âm nhạc. Ông chia sẻ: "Tôi không hiểu ngôn ngữ, nhưng vẫn cảm nhận được cảm xúc. Sau buổi biểu diễn, tôi muốn tìm hiểu thêm về hát bội và về lịch sử của loại hình nghệ thuật này. Đó là điều tôi không nghĩ mình sẽ có trước khi đến TP Hồ Chí Minh".

Ở một góc khác của sân khấu, một gia đình trẻ kiên nhẫn ngồi lại đến cuối chương trình. "Tôi nghĩ con mình sẽ nhớ buổi tối này lâu hơn một bài học trong sách. Khi được tận mắt nhìn thấy, mọi thứ trở nên dễ hiểu và gần gũi hơn". Có lẽ, đó chính là điều đáng quý mà một chương trình nghệ thuật truyền thống mang lại, nó mở ra những cuộc gặp gỡ đầu tiên giữa di sản với thế hệ tương lai.

Khi bảo tồn tạo động lực phát triển

Trong nhiều năm, câu chuyện bảo tồn nghệ thuật truyền thống thường gắn với những đề án, hội thảo hay các chương trình nghiên cứu. Nhưng bảo tồn sẽ khó đi đến đích nếu di sản thiếu công chúng.

Việc đưa hát bội ra không gian công cộng cho thấy một hướng tiếp cận giàu tính mở: thay vì chờ khán giả tìm đến nhà hát, di sản chủ động bước vào đời sống.

Đó cũng là tinh thần mà TP Hồ Chí Minh đang hướng đến trong chiến lược phát triển du lịch văn hóa và công nghiệp văn hóa: coi di sản là giá trị cần gìn giữ, là nguồn lực để tạo nên những trải nghiệm khác biệt cho điểm đến.

Muốn phát triển du lịch bền vững, một thành phố không thể chỉ tạo thêm sản phẩm mới. Điều quan trọng hơn là biết đánh thức những giá trị vốn đã hiện hữu.

Để mỗi chuyến đi đều mang theo một câu chuyện

Buổi biểu diễn rồi sẽ khép lại, tiếng trống chầu sẽ lắng xuống, đường sách lại trở về nhịp sống thường ngày.

Nhưng nếu sau buổi tối ấy, một người trẻ muốn tìm hiểu thêm về hát bội, một em nhỏ biết thêm một lát cắt của văn hóa dân tộc, hay một du khách quốc tế mang câu chuyện ấy kể lại sau khi trở về quê hương, thì hành trình của di sản vẫn đang tiếp tục.

Bởi điều làm nên sức sống lâu dài của một điểm đến không chỉ là những công trình mới hay những sản phẩm du lịch hấp dẫn. Điều còn ở lại trong ký ức du khách chính là bản sắc mà họ đã chạm tới.

Khi hát bội xuống phố, di sản không còn hiện diện trong ký ức hay những không gian biểu diễn chuyên biệt. Di sản đang sống, được sẻ chia và dần trở thành một phần ký ức của những người từng ghé qua TP Hồ Chí Minh.